فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇر كىرىزىسىگە تېخىمۇ كۆپ كۆڭۈل بۆلۈشىنى تەلەپ قىلدى ۋە بىر قاتار مۇھىم پائالىيەتلەرنى تەشكىللىدى

كىرىش سۆز: ياۋروپانىڭ مەركىزىدىكى ئادالەت ساداسى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەزلوم ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر كىرىزىس پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدان سىنىقىغا ئايلاندى. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Association des Ouïghours de France) بۇ كۈرەشنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، خۇسۇسەن غەرب دۇنياسى ۋە ئىسلام ئەللىرىنىڭ بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلماسلىقىنى تەلەپ قىلماقتا. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، بۇ جەمئىيەت بىر قاتار زور كۆلەملىك پائالىيەتلەرنى تەشكىللەش ئارقىلىق، ئۇيغۇر دەۋاسىنى يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈردى [east-turkistan.net](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGxK3AeZdGJtkyCtK0_zDfQpPA1fmJteW5aScyZHWzuK1GjDhNHLYfwZnidLyJ5X8mu6FZEHWojtFNYZujpnqSbhqbJFTrxEi3e4Ksc9ikbzGOXqs8HfAztm7ZiseOpNj0bC09vwnivsJ1Q3D1oS2ns9tjdMNDnh7mC9E4Ft_n8eau5Q8cUFlJZTLb0SgU-mGk0qnWMc_MjbwjWI4SQsrMX_-CM3Cpw9TGw8NM=).

يېقىنقى پائالىيەتلەر ۋە خىتاينىڭ سىرتتىكى زىيانكەشلىكى

2026-يىلى 20-يانۋار كۈنى، فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتى (IODE) پارىژدا ئۆزلىرىنىڭ يېڭى مەركىزىنى رەسمىي ئاچتى. بۇ مەركەز ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە سىياسىي تەشۋىقات ئېلىپ بېرىشتىكى مۇھىم بىر قورغان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىراق، خىتاي رېجىمى بۇ پائالىيەتنى توسۇش ئۈچۈن فىرانسىيە يەرلىك ئەمەلدارلىرىغا بېسىم ئىشلەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئادالەت تەرەپدارلىرىنىڭ قەتئىي ئىرادىسى بىلەن بۇ مەقسەت ئەمەلگە ئاشتى [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGY0LfpKI8NikQ5fUc6Mn1ufK3j0BD-K36mSY75ndOSwBbilvVUYpEvKyDCXmKUMUdxQjNRl0WNFfSKiRo8RC-cRhffPydUcIoWMFNvbBJhmrJKhb5y3ZYqQlKIhSa2AJfVGawendPCKglwCPmb7zbqXOyzEGuat3elqs0rmSS1_Oze9LeHxG8lyANj).

بۇنىڭدىن سىرت، فىرانسىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى خىتاينىڭ «چېگرا ھالقىغان زىيانكەشلىكى»گە (Transnational Repression) ئۈزلۈكسىز دۇچ كەلمەكتە. 2026-يىلى فېۋرالدا ئاشكارىلانغان مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي دائىرىلىرى پارىژدا ياشايدىغان ئابدۇراخمان توختى ۋە مىركامىل تۇرغۇن قاتارلىق ئۇيغۇرلارغا تېلېفون قىلىپ، ئۇلارنى ئۆز جەمئىيىتى ئۈستىدىن جاسوسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىغان [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGY0LfpKI8NikQ5fUc6Mn1ufK3j0BD-K36mSY75ndOSwBbilvVUYpEvKyDCXmKUMUdxQjNRl0WNFfSKiRo8RC-cRhffPydUcIoWMFNvbBJhmrJKhb5y3ZYqQlKIhSa2AJfVGawendPCKglwCPmb7zbqXOyzEGuat3elqs0rmSS1_Oze9LeHxG8lyANj). بۇ خىل قورقۇتۇشلار ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىرادىسىنى بوشىتالمايلا قالماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ساداسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى.

قانۇنىي كۈرەش: تېخنىكا شىركەتلىرىگە قارشى دەۋا

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى پەقەت نامايىشلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى قانۇنىي يوللار ئارقىلىقمۇ خىتاينىڭ زۇلۇم ماشىنىسىغا زەربە بەرمەكتە. 2025-يىلى سېنتەبىردە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بىلەن بىرلىكتە پارىژ سوت مەھكىمىسىگە خۇاۋېي (Huawei)، خىكۋىزىيون (Hikvision) ۋە داخۇا (Dahua) قاتارلىق خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى ئۈستىدىن ئەرز سۇنۇلدى [uyghurcongress.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH5XGcUSEXR3hOPRfEkszpZ6RgYlkDjpeC_dzmlUtqZEMNbec7bsplR3wBcW9kTwujRRjAXSFm6hwGj4mzJPZ2C9tKYGKlzRiNb9JoZBBoCeJVDc8yoIufdVnxGZLfKokWEfZaEok-PZ-Azzgqr_3PHYTEJvjdc0SZAA0Ljy2mNd6A-1nlf6uiRRAiD2JF5ruHcFSgqP7a-j8XdODeTagJrRi6l2WS-OpF0CPLgXh8FMPPS6b1vz3gHgxANaoSs_gDL7Q9ZkxO0e2NtpCU5hzTUKvAB2frbNnWwdg==). بۇ شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىكى يۈز تونۇش تېخنىكىسى ۋە ئومۇميۈزلۈك نازارەت سىستېمىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا شېرىك بولۇش بىلەن ئەيىبلەنمەكتە. بۇ قانۇنىي ھەرىكەت ياۋروپادىكى شىركەتلەرنىڭ ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە مەبلەغ سالماسلىقى ئۈچۈن كۈچلۈك بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بولدى.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە دىنىي نۇقتىئىنەزەر

ئىسلام دىنىمىز بىزگە «مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ، ئەگەر بىر ئەزاسى ئاغرىسا، پۈتكۈل بەدەن بىئارام بولىدۇ» دەپ تەلىم بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، قۇرئان كەرىملەرنىڭ كۆيدۈرۈلۈشى ۋە مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىنىشى پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز پائالىيەتلىرىدە ئىسلام ئەللىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (OIC) خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئۈچۈن سۈكۈت قىلىشىنى قاتتىق تەنقىد قىلماقتا.

ئادالەتنى ياقلاش — ئىماننىڭ تەلىپى. قۇرئان كەرىمدە «ئى مۆمىنلەر! ئادالەتنى بەرپا قىلغۇچىلاردىن بولۇڭلار» (سۈرە نىسا، 135-ئايەت) دەپ بۇيرۇلغان. فىرانسىيەدىكى ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ بۇ كۈرىشى پەقەت سىياسىي كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى ھەق بىلەن ناھەقنىڭ، زۇلۇم بىلەن ئادالەتنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بىر جىھاددۇر. ئۇلار خەلقئارا جەمئىيەتتىن تەلەپ قىلىۋاتقان «ئەمەلىي قەدەم» — خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى ئىنسان ھەقلىرى شەرتىگە باغلاش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەشتۇر [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEI5IJZnmmTDnOwhEpm-zFkY4PqP9_LzsNAf6w_kHwz9iFLWzL1UwT2EPzdTSGZIqnxUFjD9s-nz0M00MhITSjGe-GvUVH79fipytg3xz52FqAPuCq9qZgPZC9u5Y86v_gFVNv9PwkZdeHHENgpSYdSnaUrFonkS-EoKVkDnYWVLFDSuNSzIqAGtrCn70unfe6MGTOxPGiyc_I1tQeRo-SxzsJfeaKoBd3_nqpfmPp9sOU1Uf8U1McOBH7yCPuvMgjdPJ-W).

دىلنۇر رەيھان ۋە سىياسىي بېسىملار

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم سىماسى، دوكتور دىلنۇر رەيھان خانىم، خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ نىشانىغا ئايلاندى. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە، ئۇ خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ ئەرزى بىلەن سوتقا تارتىلدى. گەرچە ئۇنىڭغا «مال-مۈلۈككە زىيان يەتكۈزۈش» دېگەن نام بىلەن جەرىمانە قويۇلغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ سوت جەريانى خىتاينىڭ فىرانسىيەدەك دېموكراتىك دۆلەتلەردىمۇ سۆز ئەركىنلىكىنى بوغۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى پاش قىلدى [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHlbW5OOksJ9W9bgDOx-ghHOKhu9wmKrH8y6gf5WtBRWVMi24jB-7OY-Td8vl7Blr0slNguHs_gpQKsRsopX__lWFuXIAWYnYMKD2FtAidFYbT1ktxAK_RkJMrM80XQ46xiVFWgmjFSIYnOylljJx4twOP4xgeHwA3O2ZUdAbzw8sMdM1DkczKpXX92iB-FY-8asNZPDyR_nmdJ5OuhS2C4w7Ux7t-2). دىلنۇر رەيھاننىڭ سوتتىكى سۆزى پۈتكۈل ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاۋازى بولدى: «مەن فىرانسىيە سوتلىرى تەرىپىدىن ئەيىبلىنىشىم ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ مېنى سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىدىن قوغدىلىشىم كېرەك ئىدى» [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGFVZaK0CyU1QQKFBNEW0ASOzfGieCIoN7YonnMfK9fMAWWouN0COWeazvo4Jp0dtaRdSVBqw3uIl8QFB8sjm1tYLU0GX0GZG2joaURT55U6vUdl7eyofb3YzxP-4vfw_vxk8Z-7sKhDrT56iynaUY2V6KU0ML1IL-wfQB0VhcvVCJU6n-wYUsFwjJP6nPb4WJHzuNpBVOpDp9qmUuOrEk_dBgx54s_PFp9DI4=).

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە قارشىلىق

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ ساداسىنى مەڭگۈ ئۆچۈرگىلى بولمايدۇ. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇر كىرىزىسىگە تېخىمۇ كۆپ كۆڭۈل بۆلۈشىنى تەلەپ قىلىش — بۇ پەقەت بىر سىياسىي تەلەپلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي ۋە دىنىي بۇرچتۇر. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولمىسۇن مەزلوملارنىڭ يېنىدا تۇرۇشىمىز، ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدىشىمىز لازىم. فىرانسىيەدىكى بۇ كۈرەش شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە ئادالەتنىڭ غەلبىسى ئۈچۈن تاشلانغان مۇھىم بىر قەدەمدۇر.