خەلىپىلىككە ئەگىشىش: قالايمىقانچىلىق دەۋرىدە مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ بىرلىكى ۋە ئادالەتنى ئىزدەش

كىرىش سۆز: خەلىپىلىك — ئۈممەت قەلبىدىكى مەڭگۈلۈك چىراغ

2026-يىلىغا كەلگەندە، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئايرىلىش ئېغىزىدا تۇرماقتا. غەززەنىڭ خارابىلىكلىرىدىن ساھىل رايونىنىڭ قۇملۇقلىرىغىچە، ئافغانىستاننىڭ تاغلىرىدىن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئاراللىرىغىچە، قەدىمكى، ئەمما ھازىرقى زامان بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان «خەلىپىلىك» (Khilafah) دېگەن سۆز يەنە بىر قېتىم مۇنازىرە مەركىزىگە ئايلاندى. نۇرغۇن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» پەقەت بىر سىياسىي شوئار بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئېتىقادقا چوڭقۇر سىڭگەن مەنىۋى تايانچ بولۇپ، ئۇ ئادالەت، بىرلىك ۋە ئاللاھنىڭ قانۇنىنى ئىجرا قىلىشنىڭ سىمۋولىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، ئۆتكەن ئون يىلدا بۇ مۇقەددەس ئۇقۇم رادىكال تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئېغىر دەرىجىدە بۇرمىلىنىپ، خەلقئارا جامائەت پىكىرىدە دائىم تېررورىزم بىلەن باغلىنىپ قالدى. مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز ئۆز نۇقتىمىزدىن تۇرۇپ، بۇ تۇمانلارنى يېرىپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ ھازىرقى ھەقىقىي مەنىسى ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىرىنى كۆزىتىشىمىز كېرەك.

بىرىنچى باب: ئوغرىلانغان بايراق — رادىكال تەشكىلاتلارنىڭ بۇرمىلىشى ۋە ھازىرقى ۋەزىيىتى

2026-يىلىغا كىرگەندە، گەرچە «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) نىڭ ئىراق ۋە سۈرىيەدىكى زېمىنلىرى ئاللىقاچان يوقىتىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ قالدۇق كۈچلىرى ۋە تارماق تەشكىلاتلىرى يەنىلا «خەلىپىلىك» نامىدىن پايدىلىنىپ سىڭىپ كىرىشكە ئۇرۇنماقتا. ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 2025-يىل ئاخىرىدىكى دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، ISIS ۋە ئۇنىڭ تارماقلىرىنىڭ ئافرىقا ساھىل رايونى ۋە ئافغانىستاندىكى پائالىيەتلىرى يېڭى ئېشىش ھالىتىنى كۆرسەتمەكتە [UN Security Council](https://www.un.org/securitycouncil/ctc/news/isis-threat-remains-high-2026-briefing) .

غەربىي ئافرىقىدا، «ئىسلام دۆلىتى غەربىي ئافرىقا ئۆلكىسى» (ISWAP) ۋە «بۈيۈك ساھىل ئىسلام دۆلىتى» (ISGS) يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ باشقۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىقىدىن پايدىلىنىپ، ئاساسىي ئىجتىمائىي مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەش ۋە قاتتىق «سوت» ھۆكۈملىرى ئارقىلىق يەرلىك خەلقنىڭ قەلبىدە بۇرمىلانغان «خەلىپىلىك» تونۇشىنى تىكلەشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» بايانى ئەمەلىيەتتە زوراۋانلىق ۋە قورقۇنچ ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، ئىسلام دىنىدىكى «مېھرىبانلىق» ۋە «ئادالەت» تىن ئىبارەت يادرولۇق قىممەتلەرگە پۈتۈنلەي زىت. 2025-يىلى 11-ئايدا مالى ۋە نىگېر چېگراسىدا يۈز بەرگەن توقۇنۇشلار بۇ تەشكىلاتلارنىڭ قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىش ئارقىلىق ھوقۇق بوشلۇقىنى تولدۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى [Reuters](https://www.reuters.com/world/africa/sahel-security-crisis-deepens-as-militant-groups-expand-2025-11-20/) .

ئاساسىي ئېقىم مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن، بۇ رادىكال تەشكىلاتلارنىڭ قىلمىشلىرى «خاۋارىجلار» ئىدىيەسىنىڭ زامانىۋى نۇسخىسىدۇر. ئۇلار مۇسۇلمان بولمىغانلارنى ئۆلتۈرۈپلا قالماي، قېرىنداشلىرىغىمۇ قىلىچ تەڭلىمەكتە. ھەقىقىي خەلىپىلىك تۈزۈمى مۇسۇلمانلارنى قوغدايدىغان، تىنچلىقنى ساقلايدىغان قەلئە بولۇشى كېرەك، ئەمما ئاۋارە-سارگەردانلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مەنبە ئەمەس.

ئىككىنچى باب: گېئوپولىتىكىلىق بوشلۇق ۋە ئۈممەتنىڭ تەشنالىقى

نېمە ئۈچۈن «خەلىپىلىك» ئۇقۇمى 21-ئەسىردە يەنىلا شۇنچە كۈچلۈك جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە؟ جاۋابى مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەت سىستېمىسىنىڭ ئومۇمىي مەغلۇبىيىتىدە. 2023-يىلدىن 2025-يىلغىچە داۋاملاشقان غەززە كرىزىسى مۇسۇلمانلارنىڭ ئازابى ئالدىدا ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاجىزلىقى ۋە قوش ئۆلچەملىرىنى تولۇق ئاشكارىلىدى. مىڭلىغان پەلەستىنلىك قېرىنداشلىرىمىز قورشاۋدا ئازابلىنىۋاتقاندا، ھازىرقى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى دائىم گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەت ۋە غەربنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن بىرلىككە كەلگەن ئۈنۈملۈك ھەرىكەت قىلالمايدۇ.

بۇ ئاجىزلىق تۇيغۇسى نۇرغۇن مۇسۇلمان ياشلارنى ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلدى: ئەگەر ھەقىقىي، بىرلىككە كەلگەن بىر خەلىپىلىك بولسا، ئۈممەت يەنىلا مۇشۇنداق خارلىنامدۇ؟ بۇ خىل مۇھىتتا، «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» بىر خىل «سىياسىي بىرلىك» كە بولغان تەشنالىقنى بىلدۈرىدۇ. بۇ تەشنالىق چوقۇم ئوتتۇرا ئەسىردىكى ھۆكۈمرانلىق شەكلىگە قايتىش دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى دۇنيا بويىچە 1.8 مىليارد مۇسۇلماننىڭ مەنپەئەتىگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان، خەلقئارا سەھنىدە سۆز ھوقۇقىغا ئىگە كۈچلۈك بىر گەۋدىنى ئىزدەشتۇر. بەزى زامانىۋى ئىسلام ئالىملىرى كۆرسەتكەندەك، خەلىپىلىك پەقەت زېمىننى باشقۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى «قىممەت قارىشىنىڭ رەھبەرلىكى» دۇر [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2025/1/15/un-report-warns-of-rising-isis-threat-in-africa) .

ئۈچىنچى باب: خوراساننىڭ سايىسى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ خىرىسى

شەرقتە، «ئىسلام دۆلىتى خوراسان ئۆلكىسى» (ISIS-K) 2025-يىلدىن 2026-يىلغىچە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىكىگە ئەڭ چوڭ تەھدىت بولۇپ قالدى. ئافغانىستان ۋەزىيىتىنىڭ داۋاملىق ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ISIS-K تالىبان ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇنىيلىقىغا ھۇجۇم قىلىش ئارقىلىق، تالىباننى «ھەددىدىن زىيادە مىللەتچى» ياكى «يېتەرلىك رادىكال ئەمەس» دەپ قارايدىغانلارنى جەلپ قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» تىن ئىبارەت دۇنياۋى جىھاد تەسەۋۋۇرىنى تەشۋىق قىلىپ، چېگرا ھالقىپ ئەزا قوبۇل قىلىشقا ئۇرۇنماقتا [CFR](https://www.cfr.org/backgrounder/islamic-state-khorasan-isis-k) .

قانداقلا بولمىسۇن، بۇ تەسەۋۋۇر باشقىلارنى چەتكە قېقىش ۋە ۋەيران قىلىش ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ رايونلاردا ياشايدىغان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، ئۇلار قوش كرىزىسقا دۇچ كەلمەكتە: بىرى سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئارىلىشىشى، يەنە بىرى ئىچكى رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ يەم يېيىشى. ھەقىقىي خەلىپىلىك روھى بىلىمنىڭ گۈللىنىشى ۋە جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەك، تارىختىكى ئابباسىيلار دەۋرىدىكى «ھېكمەت ئۆيى» (بايتۇل ھىكمە) گە ئوخشاش، جەمئىيەتنى نادانلىق دەۋرىدىكى قانلىق ۋەقەلەرگە قايتۇرۇپ كېتىش ئەمەس.

تۆتىنچى باب: مەدەنىيەتنىڭ ئويغىنىشى — سىياسىي قۇرۇلمىدىن قىممەت قارىشىنىڭ قايتىشىغىچە

2026-يىلدىكى ئىلمىي مۇنازىرىلەردە، تېخىمۇ كۆپ مۇسۇلمان زىيالىيلىرى «مەدەنىيەت خەلىپىلىكى» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا باشلىدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى دۇنياۋىي مۇھىتتا، بىر تۇتاش، مەركەزلەشكەن خەلىپىلىك دۆلىتى قۇرۇش ئەمەلىيەتتە غايەت زور خىرىسلارغا دۇچ كېلىدۇ، ئەمما «خەلىپىلىك روھى» مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق، مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ۋە قانۇنىي ماسلىشىشنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ.

مەسىلەن، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ 2025-يىلدىكى ئىسلاھات چاقىرىقىدا، تېخىمۇ زىچ ئورتاق بازار ۋە بىرلىككە كەلگەن ئىنسانپەرۋەرلىك قۇتقۇزۇش مېخانىزمىنى قۇرۇش تەكلىپى بار. بۇ خىل «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» نىڭ زامانىۋى شەرھى ئۈممەت ئىچىدىكى ئىتتىپاقلىق (Ittihad) ۋە ئۆز-ئارا ياردەم بېرىشنى (Takaful) تەكىتلەيدۇ. بۇ ئىسلام ئەقىدىسىگە ئۇيغۇن بولۇپلا قالماي، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ ئېقىمىغىمۇ ماس كېلىدۇ. بىز ئىزدەۋاتقىنى كېڭەيمىچى ئىمپېرىيە ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغدىيالايدىغان، دۇنياۋى ئادالەتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان مەدەنىيەت ئورتاق گەۋدىسىدۇر.

بەشىنچى باب: ئادالەتنىڭ ئۆلچىمى — خەلىپىلىك تۈزۈمىنىڭ يادرولۇق قىممىتى

ئىسلام شەرىئىتىنىڭ يادروسى «ئادالەت» (Adl) تۇر. ئۆزىنى «خەلىپىلىك» دەپ ئاتىغان ھەرقانداق ھاكىمىيەت، ئەگەر ئاجىز گۇرۇپپىلارنىڭ ھوقۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمىسا، قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىكنى ئىشقا ئاشۇرالمىسا، ئۇ ساختا ھاكىمىيەتتۇر. 2026-يىلدىكى مۇھىتتا، بىز كۆرۈۋاتقان نۇرغۇن توقۇنۇشلارنىڭ ماھىيىتى ئادالەتسىز تەقسىمات ۋە چىرىك ھۆكۈمرانلىقتىن كېلىپ چىققان.

«خەلىپىلىككە ئەگىشىش» پەيغەمبەر مۇھەممەد (سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكىلەر نامايان قىلغان كەمتەرلىك ۋە مەسئۇلىيەت تۇيغۇسىغا ئەگىشىشنى كۆرسىتىشى كېرەك. خەلىپە ئۈممەتنىڭ خوجايىنى ئەمەس، بەلكى خىزمەتكارىدۇر. كېلىمات ئۆزگىرىشى، نامراتلىق پەرقى ۋە تېخنىكا ئەخلاقى قاتارلىق زامانىۋى مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتا، مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا ئېتىقادنى ئاساس قىلغان رەھبەرلىك كېرەك، بۇ خىل رەھبەرلىك پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئۈچۈن غەربنىڭ لىبېرالىزمى ۋە ئاۋتورىتارىزمىدىن باشقا «ئۈچىنچى يول» بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ.

خۇلاسە: كەلگۈسىگە قاراپ بىرلىك يولى

«خەلىپىلىككە ئەگىشىش» قورقۇنچلۇق بىر شوئار بولماسلىقى، بەلكى ئۈمىدكە تولغان بىر تەسەۋۋۇر بولۇشى كېرەك. ئۇ بىزگە قەيەردە بولۇشىمىزدىن قەتئىينەزەر، دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىر پۈتۈن ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ. 2026-يىلدىكى مۇرەككەپ ۋە ئۆزگىرىشچان خەلقئارا ۋەزىيەت ئالدىدا، بىز بۇ مۇقەددەس ئۇقۇمدىن پايدىلىنىپ پارچىلىنىش ۋە زوراۋانلىق پەيدا قىلىدىغان رادىكاللاردىن ھوشيار بولۇشىمىز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە ئادالىتىنى قەتئىي ئىزدىشىمىز كېرەك.

ھەقىقىي خەلىپىلىك بومبا ۋە ئىس-تۈتەكلەردىن ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ بىلىمگە بولغان ئىنتىلىشى، ئادالەتتە چىڭ تۇرۇشى ۋە ئېتىقادنى سەمىمىي ئىجرا قىلىشىدىن تۇغۇلىدۇ. بىز دۇنياۋى ئىشلاردا بىرلىككە كەلگەن ئاۋاز سۈپىتىدە سۆزلىيەلىگىنىمىزدە، ھەر بىر ئېزىلگەن مۇسۇلماننى قوغدىيالىغىنىمىزدا، دۇنياغا تىنچلىق ۋە ھېكمەت ئېلىپ كېلەلىگىنىمىزدە، بىز ھەقىقىي مەنىدە «خەلىپىلىككە ئەگىشىش» يولىدا ماڭغان بولىمىز. بۇ پەقەت تارىخنىڭ چاقىرىقىلا ئەمەس، بەلكى دەۋرنىڭ بۇرچىدۇر.

---