شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى، گېئوپولىتىكىلىق توقۇنۇشلارنىڭ دائىرىسى ۋە ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ مۇقىملىقىغا كۆرسىتىۋاتقان كۈچىيىۋاتقان بىخەتەرلىك تەسىرلىرى

كىرىش سۆز: شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى گېئوپولىتىكىلىق بوران-چاپقۇننىڭ مەركىزىدە

«شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ھازىرقى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» دەپ ئاتىلىدۇ) ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھازىرقى زامان بىخەتەرلىك ۋە سىياسىي مەنزىرىسىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ مەسىلىلەرنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك باھالىرىدىن ھالقىغان ھالدا، بۇ ھەرىكەت شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) رايونىدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان چوڭقۇر ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە دىنىي كرىزىسنىڭ بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بۇ يەردە ئازادلىق ۋە ئىسلامىي كىملىك ئارزۇلىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ توقۇنۇشلىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن [1.22](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B2%D8%A7%D8%B9_%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%82%D9%8A%D8%A9). 2026-يىلىغا كەلگەندە، ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدىكى مەيدان ئۆزگىرىشلىرى، شۇنداقلا خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن قوشنا دۆلەتلەرگە قاراتقان بېسىمىنىڭ كۈچىيىشى بىلەن، بۇ توقۇنۇش يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى [1.13](https://journal-neo.su/2025/09/19/china-and-central-asia-strategic-partnership-in-the-era-of-a-multipolar-world/).

ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن، بۇ ھەرىكەتنى كىملىكىنى يوقىتىش سىياسەتلىرى ۋە دىنىي زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان مىليونلىغان مۇسۇلمانلارنىڭ دەردىدىن ئايرىپ قاراشقا بولمايدۇ. بۇ دوكلات ھەرىكەتنى چۆرىدىگەن گېئوپولىتىكىلىق توقۇنۇشنىڭ دائىرىسىنى يېشىپ، ئۇنىڭ كۈچىيىۋاتقان بىخەتەرلىك تەسىرلىرىنى تەھلىل قىلىشنى ۋە بۇ مۇرەككەپ مەسىلىگە قارىتا ئىسلامىي مەيداننى يورۇتۇپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

تەشكىلىي ۋە مەيدان ئۆزگىرىشلىرى: TIP دىن ETIP غا

2025-يىلى بۇ ھەرىكەت ئۈچۈن مۇھىم بىر سىمۋوللۇق ۋە تەشكىلىي ئۆزگىرىش يىلى بولدى؛ 2025-يىلى 5-مارت، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (TIP) ئافغانىستاندىكى شۇرا كېڭىشىنىڭ قارارى بىلەن ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى نامى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ETIP) گە قايتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى [1.10](https://thekhorasandiary.com/2025/07/12/the-balancing-act-east-turkistan-islamic-party-between-syria-and-atghanistan/). بۇ ئۆزگىرىش پەقەت مەمۇرىي تەدبىر بولماستىن، بەلكى تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئارىسىدىكى جەلپ قىلىش كۈچىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.

مەيدان جەھەتتە، «ئابدۇلھەق تۈركىستانى» ھەرىكەتنى ئافغانىستاندىكى مەركىزىدىن باشقۇرۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا، شۇنىڭ بىلەن بىرگە سۈرىيەنىڭ شىمالىدا (ئىدلىب) ئاكتىپ تارماقلىرىنى باشقۇرماقتا [1.5](https://www.longwarjournal.org/archives/2025/02/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan.php). 2025-يىللىق ب د ت دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، خەلقئارالىق بېسىملارغا قارىماي، ھەرىكەت مۇستەھكەم قۇرۇلمىسىنى ساقلاپ قالغان. سۈرىيەدىكى جەڭچىلىرىنىڭ سانى 800 دىن 3000 غىچە بولۇپ، ئافغانىستاننىڭ خىتاي ۋە تاجىكىستان بىلەن چېگراداش بەدەخشان ئۆلكىسىدە تەربىيەلەش ۋە ئەشيا ئوبوروت بازىسى بار [1.5](https://www.longwarjournal.org/archives/2025/02/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan.php) [1.4](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkistan_Islamic_Party).

خىتاي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا: بىخەتەرلىككە قارشى مەبلەغ سېلىش

بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتىنى ئۆزىنىڭ ئىچكى مۇقىملىقى ۋە چېگرا ھالقىغان ئىقتىسادىي تۈرلىرىگە تەھدىت سالىدىغان «بىرىنچى دەرىجىلىك بىخەتەرلىك خەۋپى» دەپ قارايدۇ [1.16](https://cacsr.net/2024/07/18/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D8%A3%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84/). خىتاي ئۆزى تەشۋىق قىلىۋاتقان «يەرشارىۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى» دائىرىسىدە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە (قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، ئۆزبېكىستان) ھەر قانداق ئۇيغۇر پائالىيىتىگە قارشى قاتتىق بىخەتەرلىك سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇش ئۈچۈن غايەت زور بېسىم ئىشلەتتى [1.13](https://journal-neo.su/2025/09/19/china-and-central-asia-strategic-partnership-in-the-era-of-a-multipolar-world/).

2025-يىلى ئىيۇندا، ئاستانىدا ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا ئىككىنچى باشلىقلار يىغىنىدا، «ياخشى قوشنىدارچىلىق، دوستلۇق ۋە مەڭگۈلۈك ھەمكارلىق شەرتنامىسى» ئىمزالاندى. بۇ شەرتنامىدە بېيجىڭ «ئۈچ خىل كۈچ» دەپ ئاتايدىغان تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇشقا دائىر ئېنىق ماددىلار بار [1.13](https://journal-neo.su/2025/09/19/china-and-central-asia-strategic-partnership-in-the-era-of-a-multipolar-world/). بۇ گېئوپولىتىكىلىق ھەمكارلىق رايون دۆلەتلىرىنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى؛ بىر تەرەپتىن ئۇلار ئۇيغۇرلار بىلەن ئېتنىك ۋە دىنىي رىشتىگە ئىگە بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن 2026-يىلىغا كەلگەندە ياسىمىچىلىق ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ساھەلىرىدە رېكورت ياراتقان خىتاي مەبلەغلىرىگە ئىقتىسادىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي دېگۈدەك تايىنىدۇ [1.15](https://chinaglobalsouth.com/2026/01/13/china-central-asia-in-2026-from-resource-access-to-structured-interdependence/).

ئافغانىستان مەسىلىسى: تالىبان پرىنسىپ بىلەن ئەمەلىيەت ئوتتۇرىسىدا

تالىبان 2021-يىلى كابۇلدا ھاكىمىيەتنى قايتۇرۇۋالغاندىن بۇيان، شەرقىي تۈركىستان جەڭچىلىرىنىڭ ئافغانىستان زېمىنىدا بولۇشى بېيجىڭ بىلەن بولغان توختىماي داۋاملىشىۋاتقان جىددىي نۇقتىغا ئايلاندى. تالىبان ئۆز زېمىنىنىڭ قوشنىلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشىگە يول قويمايدىغانلىقىنى ۋەدە قىلغان بولسىمۇ، 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى مەيدان دوكلاتلىرىدا ھەرىكەت جەڭچىلىرىنىڭ يەنىلا نىسپىي قوغداشقا ئېرىشىۋاتقانلىقى، گەرچە بېيجىڭنى رازى قىلىش ئۈچۈن بەزىلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان بىۋاسىتە چېگرادىن يىراقلاشتۇرۇلغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [1.11](https://miss.org.in/mantraya-analysis-86-etim-a-strategy-of-multi-alignment-with-al-qaeda-and-the-islamic-state/).

ئافغانىستاندىكى كان بايلىقلىرىنى ئىشلىتىپ، ئۇنى ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كارىدورلىرىغا قوشۇشنى مەقسەت قىلغان خىتاي، دىپلوماتىك ئېتىراپ قىلىش ۋە ئىقتىسادىي ياردەم كارتىسىدىن پايدىلىنىپ، تالىباننى ھەرىكەت رەھبەرلىرىنى تاپشۇرۇپ بېرىشكە ياكى ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تۈگىتىشكە بېسىم قىلماقتا [1.3](https://carleton.ca/npsia/2025/security-in-the-heartland-navigating-russia-china-and-central-asias-interaction-with-the-taliban-2-0/). قانداقلا بولمىسۇن، تالىبان بۇ جەڭچىلەرگە بولغان بېسىمنىڭ كۈچىيىشىنىڭ ئۇلارنىڭ «ئىسلام دۆلىتى - خۇراسان ۋىلايىتى» (ISIS-K) گە قوشۇلۇپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. ISIS-K بولسا 2025-يىلىدىن باشلاپ خىتاي ۋە تالىباننىڭ سىياسەتلىرىدىن نارازى بولغانلارنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىدا كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقات پائالىيىتىنى باشلىدى [1.6](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/turksource/isis-has-its-sights-set-on-a-new-potential-ally-uyghur-jihadi-groups/).

كۈچىيىۋاتقان بىخەتەرلىك ئۆلچەملىرى ۋە ئۇنىڭ مۇقىملىققا بولغان تەسىرى

ھەرىكەتنىڭ كۈچىيىۋاتقان بىخەتەرلىك تەسىرلىرى 2026-يىلى بىر قانچە مۇھىم نۇقتىدا نامايان بولدى:

1. **چېگرا ھالقىغان تەھدىت:** ھەرىكەتنىڭ سۈرىيە ۋە ئافغانىستاندىكى پائالىيىتىنىڭ داۋاملىشىشى ئۇلارنىڭ جەڭ تەجرىبىلىرى ۋە ھەربىي تېخنىكىلىرىنى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ چوڭقۇر جايلىرىغا يەتكۈزۈش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىدۇ، بۇ رۇسىيە ۋە خىتاينى ئوخشاشلا ئەندىشىگە سالماقتا [1.5](https://www.longwarjournal.org/archives/2025/02/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan.php). 2. **خىتاي مەنپەئەتلىرىنى نىشانلاش:** 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا پاكىستان ۋە ئافغانىستاندىكى خىتاي ئىنژېنېرلىرى ۋە تۈرلىرىنى نىشانلاشقا ئۇرۇنۇشلار كۆرۈلدى، تەھلىلچىلەر بۇنى شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتى بىلەن خىتاي تەسىرىگە قارشى يەرلىك گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى ماسلىشىش دەپ قارايدۇ [1.11](https://miss.org.in/mantraya-analysis-86-etim-a-strategy-of-multi-alignment-with-al-qaeda-and-the-islamic-state/). 3. **تەشكىلاتلار ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت:** «داعش خۇراسان» نىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە سىڭىپ كىرىش ئۇرۇنۇشى خىتاي ئىچىدە ياكى چەت ئەلدىكى ئەلچىخانىلىرىغا قارشى «يالغۇز بۆرە» ھۇجۇملىرىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرۇۋاتىدۇ، بۇ بولسا بېيجىڭنى شەرقىي تۈركىستاندا تېخىمۇ قاتتىق ئىچكى باستۇرۇشقا ئىتتىرمەكتە [1.6](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/turksource/isis-has-its-sights-set-on-a-new-potential-ally-uyghur-jihadi-groups/).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ كۆز قارىشى: دىنىي مەجبۇرىيەت بىلەن سىياسىي رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئۈممەتنىڭ تېنىدىكى قانىماقتا بولغان بىر يارا. ب د ت تەرىپىدىن «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ تەسۋىرلەنگەن خىتاينىڭ سىياسەتلىرى [1.6](https://www.atlanticcouncil.org/blogs/turksource/isis-has-its-sights-set-on-a-new-potential-ally-uyghur-jihadi-groups/)، جۈملىدىن ئاممىۋى قامال لاگېرلىرى ۋە دىنىي ئىبادەتلەرنى چەكلەش، ئەسەبىيلىكنىڭ ۋە قوراللىق كۈرەشكە يۈزلىنىشنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىدۇر.

مەسىلىنى پەقەت «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دائىرىسىگە كىرگۈزۈش ئادالەتتىن قېچىشتۇر؛ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار ئۆز دىنىغا ئېتىقاد قىلىش ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشقا ئائىت ئاساسىي ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلماقتا. قانداقلا بولمىسۇن، نۇرغۇن ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىشى ئېچىنىشلىق بولۇپ، بۇ مەيداننى قوراللىق گۇرۇپپىلارغا «مەزلۇملارنىڭ يالغۇز قوغدىغۇچىسى» سۈپىتىدە قالدۇرۇپ بەرمەكتە. بۇ بولسا بىخەتەرلىك مەنزىرىسىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈپ، مەسىلىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيان يەتكۈزمەكتە [1.14](https://thegeopolitics.com/chinas-central-asia-moment-seizing-opportunity-in-a-shifting-geopolitical-landscape/).

خۇلاسە: مۇقىملىق ئۈچۈن ئومۇميۈزلۈك كۆز قاراشقا قاراپ

ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ مۇقىملىقى پەقەت باستۇرۇش خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ئۇسۇللىرى بىلەنلا ئەمەلگە ئاشمايدۇ. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى، ئۆزىنىڭ تارماقلىرى ۋە تەسىرلىرى بىلەن، ئادالەتسىزلىك ۋە سىستېمىلىق زۇلۇمنىڭ مەھسۇلىدۇر. 2026-يىلىدا، خىتاي كۈچ ۋە پۇل ئارقىلىق ئۆز بىخەتەرلىكىنى ئورنىتىشقا ئۇرۇنسا، رايوندىكى مۇسۇلمان خەلقلەر ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتىنى ئىزدەۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق توقۇنۇش داۋاملاشماقتا.

ئىمكانىيەتلىك سىجىل ھەل قىلىش چارىسى خىتايغا شەرقىي تۈركىستاندىكى دەپسەندىچىلىكلىرىنى توختىتىش ئۈچۈن خەلقئارالىق ۋە ئىسلامىي جەھەتتىن ھەقىقىي بېسىم قىلىشنى، شۇنداقلا رايوننى ئۈممەتنىڭ دۈشمەنلىرىدىن باشقىسىغا پايدىسى يوق زوراۋانلىق ۋە تاشقى ئارىلىشىش قاينىمىغا ئىتتىرمەي، ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان سۆھبەت يوللىرىنى ئېچىشنى تەلەپ قىلىدۇ.