خىلاپەت دۆلىتى تارىخىي ئۆلچەم ۋە ھازىرقى زامان سىياسىي رېئاللىقى ئارىسىدا: گېئوسىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئۇنىڭ ئوتتۇرا شەرق خەرىتىسىگە بولغان بىۋاسىتە تەسىرىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش

مۇقەددىمە: يېڭىلانغان ئارزۇ ۋە مەۋجۇتلۇق زۆرۈرىيىتى

«خىلاپەت دۆلىتى» مەسىلىسى مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى ۋە مەدەنىيەتتىكى ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئارزۇسىنىڭ مەركىزىي ئوقى بولۇپ كەلمەكتە. بۈگۈنكى ئىسلام دۇنياسىنى قاپلىغان گېئوسىياسىي پارچىلىنىش شارائىتىدا ۋە 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ ئۈلگىنى پەقەت تارىخىي ئەسلىمە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى چوڭ خىرىسلارغا تاقابىل تۇرالايدىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي رامكا سۈپىتىدە قايتا تىكلەش مۇمكىنچىلىكى توغرىسىدا سوئاللار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئىسلامىي تەپەككۇردىكى خىلاپەت پەقەت بىر ھۆكۈمرانلىق سىستېمىسىلا ئەمەس، بەلكى سايكس-پىكو كېلىشىمى [ئەلجەزىرە](https://www.aljazeera.net/politics/2016/5/16/%D8%B3%D8%A7%D9%8A%D9%83%D8%B3-%D8%A8%D9%8A%D9%83%D9%88-100-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D9%86-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن سۈنئىي چېگرالاردىن ھالقىپ ئۆتىدىغان «بىرلىككە كەلگەن ئۈممەت»نىڭ نامايەندىسىدۇر.

تارىخىي يىلتىزى: مەدىنە مۇنەۋۋەرەدىن ئىستانبۇلغىچە

خىلاپەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، شۇرا (مەسلىھەتلىشىش) ۋە ئادالەت ئاساسىدا قۇرۇلغان ئۆزگىچە ھۆكۈمرانلىق ئۈلگىسى سۈپىتىدە باشلانغان. ئىجتىمائىي ئادالەتنىڭ ئاساسىنى سالغان خۇلەفائى راشىدىن دەۋرىدىن تارتىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە تەڭداشسىز گۈللىنىشنى باشتىن كەچۈرگەن ئۈمەۋىي ۋە ئابباسىيلار دەۋرىگىچە، خىلاپەت ئىسلامنىڭ قوغدىغۇچىسى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچىنى بىرلەشتۈرگۈچى سايە بولغان.

مەركەز ئوسمانلى دۆلىتىگە يۆتكەلگەندىن كېيىن، خىلاپەت ئەسىرلەر بويى دۇنيا كۈچلىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدىغان بىر ئۇلۇغ كۈچ سۈپىتىدە داۋاملاشتى. قانداقلا بولمىسۇن، 1924-يىلى ئۇنىڭ رەسمىي ئاغدۇرۇلۇشى ئۈممەت ئۈچۈن زور زەربە بولدى، چۈنكى مۇسۇلمانلار ئەسىرلەردىن بۇيان تۇنجى قېتىم ئالىي سىياسىي مەنبەسىدىن ئايرىلىپ قالدى [تۈرك پرېس](https://www.turkpress.co/node/78542). بۇ بوشلۇق كۆپىنچە مۇستەملىكىچى كۈچلەرگە بېقىندى بولغان مىللىي دۆلەتلەرنىڭ پەيدا بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ ئۈممەتنىڭ ئۆزىنىڭ مەركىزىي مەسىلىلىرىنى، بولۇپمۇ پەلەستىن مەسىلىسىنى قوغداش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇردى.

ھازىرقى سىياسىي رېئاللىق: مىللىي دۆلەتنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە تاللاش يولىنى ئىزدەش

2026-يىلىغا كەلگەندە، ئوتتۇرا شەرقتىكى «مىللىي دۆلەت» ئۈلگىسى كۆپىنچە ئەھۋاللاردا تىكتاك يولغا كىرىپ قالغاندەك قىلىدۇ. ئىچكى ئۇرۇشلار، ئىقتىسادىي ۋەيران بولۇشلار ۋە تاشقى كۈچلەرگە بېقىندىلىق شۇنى ئىسپاتلىدىكى، پارچە-پارچە بولغان كىچىك گەۋدىلەر ياۋروپا ئىتتىپاقى ياكى شەرقنىڭ كۈچىيىۋاتقان كۈچلىرىگە ئوخشاش چوڭ ئىتتىپاقلار ئالدىدا تۇرالمايدۇ.

غەززە ۋە قۇددۇستىكى يېقىنقى ۋەقەلەر (2023-2025) بىرلىككە كەلگەن «ئىسلامىي قۇتۇپ»نىڭ زۆرۈرلۈكىنى قايتا جانلاندۇردى. مۇسۇلمان خەلقلەر غەزەپ ئىچىدە قاينىغان بىر پەيتتە، مىللىي دۆلەتلەرنىڭ رەسمىي ھەرىكەتلىرى ھازىرقى خەلقئارا سىستېمىغا مۇناسىۋەتلىك تار ھېساباتلار ۋە رايونلۇق مەنپەئەتلەر بىلەن چەكلەنگەن ئىدى [ئانادولۇ ئاگېنتلىقى](https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%A1%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%B1/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%88%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%86/2456789). خەلقنىڭ ئىرادىسى بىلەن ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئاجىزلىقى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ روشەن زىددىيەت «خىلاپەت» ئۇقۇمىنى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچنى بىر بايراق ئاستىغا توپلايدىغان سىياسىي چارە سۈپىتىدە قايتا ئوتتۇرىغا قويدى.

گېئوسىياسىي ئۆزگىرىشلەر: كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا قاراپ

دۇنيا بۈگۈن ئامېرىكا يەككە قۇتۇپلۇقىدىن كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا قاراپ تۈپتىن ئۆزگىرىۋاتىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق چوڭ ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ «برېكس» (BRICS) گۇرۇپپىسىغا قوشۇلۇشى ۋە تۈركىيەنىڭ مۇستەقىل رايونلۇق كۈچ سۈپىتىدە رولىنىڭ ئېشىشى، ئىسلام دۇنياسىنىڭ غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىن قۇتۇلۇش ئارزۇسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [سكايلار خەۋەرلىرى ئەرەبچە](https://www.skynewsarabia.com/business/1647890-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%83%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%AC%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A).

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، مەقسەت پەقەت يېڭى قۇتۇپلارنىڭ ئاستىغا كىرىش ئەمەس، بەلكى ئۆزىمىزنىڭ «ئىسلامىي قۇتۇبى»نى شەكىللەندۈرۈش بولۇشى كېرەك. ھازىرقى زاماندىكى «خىلاپەت دۆلىتى» ئۇقۇمى چوقۇم ئەنئەنىۋى مەركەزلىك ئىمپېرىيە شەكلىدە بولۇشى شەرت ئەمەس، بەلكى ئورتاق پۇل، ئورتاق بازار ۋە ئورتاق مۇداپىئە كۈچىگە ئىگە كۈچلۈك «ئىسلامىي ئىتتىپاق»قا تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن، بۇ مۇسۇلمانلارنىڭ خەلقئارا سەھنىلەردىكى ئابرۇيىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.

ئۇقۇمنىڭ بۇرمىلىنىشى: غەربنىڭ قارىلاشلىرى ۋە رادىكاللارنىڭ ئوغرىلىشى

خىلاپەت ھەققىدە سۆز قىلغاندا، بۇ ئۇلۇغ ئۇقۇمنى بۇرمىلاشقا ئۇرۇنغان ئۈمىدسىز تىرىشچانلىقلارنى تىلغا ئالماي بولمايدۇ. «دائىش» قاتارلىق رادىكال گۇرۇپپىلار بۇ ئاتالغۇنى ئوغرىلاپ، ئىسلامنىڭ ئادالەت ۋە رەھىم-شەپقەتتىن ئىبارەت ماھىيىتىگە زىت بولغان جىنايەتلەرنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلەتتى. بۇ بۇرمىلاش ئىسلام بىرلىكى ئىدىيەسىنى تېررورىزم بىلەن باغلاشقا ئۇرۇنغان غەرب كۈنتەرتىپلىرىگە خىزمەت قىلدى [ئىسلام ئونلاين](https://islamonline.net/2854).

ئۈممەت بۈگۈن خىلاپەت ئۇقۇمىنى بۇ رادىكاللاردىن قايتۇرۇۋېلىشقا ۋە ئۇنى دۇنياغا شۇرا، ئاز سانلىقلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ۋە سىجىل تەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا ئاساسلانغان مەدەنىيەت ئۈلگىسى سۈپىتىدە سۇنۇشقا تەلەپ قىلىنىدۇ. ھەقىقىي خىلاپەت بىخەتەر كىشىلەرنى قورقىتىدىغان ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ قېنىنى ساقلاپ قالىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ ئىززەت-نەپسىنى قوغدايدىغان خىلاپەتتۇر.

يېڭى ئوتتۇرا شەرق خەرىتىسى: بىرلىك يېقىنلىشامدۇ؟

ئىقلىم ئۆزگىرىشى، ئېنېرگىيە كرىزىسى ۋە تېخنىكا ئۇرۇشلىرى بىلەن بىرگە، ئىسلام دۇنياسىدىكى رەھبەرلەر مەۋجۇت بولۇپ قېلىشنىڭ كۈچلۈك ۋە چوڭ بولۇشقا باغلىق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. ئالدىنقى قاتاردىكى ئىسلام دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا مۇداپىئە ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن كونكرېت ھەرىكەتلەر بار. خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىكىدىكى سەئۇدى-ئىران يېقىنلىشىشى، تۈركىيە-قاتار ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقلىرى ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ ئېشىشى، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئاخىرىدا چوڭ سىياسىي بىرلىكنىڭ بىر شەكلىگە ئايلىنىشى مۇمكىن بولغان ئۇل تاشلاردۇر [ئەرەب 21](https://arabi21.com/story/1500000/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8 Richmond-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D8% balance-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A).

ئوتتۇرا شەرق خەرىتىسىنى قايتا سىزىش تاشقى بۇيرۇقلاردىن يىراق، ئىچكى جەھەتتىن ۋە ساپ ئىسلامىي ئىرادە بىلەن بولۇشى كېرەك. «خىلاپەت دۆلىتى» ئۆزىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇقۇمىدا، ئالدى بىلەن مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئۈممەتنىڭ نېفىت، تەبىئىي گاز، مىنېرال بايلىقلىرى ۋە ئۆزگىچە جۇغراپىيەلىك ئورنىدىن پايدىلىنىدىغان ئىقتىسادىي بىرلىشىشنى كۆرسىتىدۇ.

خۇلاسە: كەلگۈسىگە قاراپ يول

خىلاپەتنى ياكى ئومۇميۈزلۈك ئىسلام بىرلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولى گۈللەر بىلەن بېزەلگەن ئەمەس، بەلكى تەپەككۇر، سىياسەت ۋە ئىقتىساد سەۋىيەسىدە تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇسۇلمان زىيالىيلىرى مەزھەپ ۋە دۆلەت چېگراسىدىكى ئىختىلاپلاردىن ھالقىپ، ئۈممەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتىگە ئەھمىيەت بېرىدىغان بىر گۈللىنىش لايىھەسىنى تۈزۈشى كېرەك.

2026-يىلى، خىلاپەت غەربلىشىش ۋە بېقىندىلىق قاراڭغۇلۇقىدا ئۈممەتنىڭ يېتەكچى يۇلتۇزى بولۇپ قالماقتا. ئۇ بىز ئەمەلگە ئېشىشىغا ئىشىنىدىغان ئىلاھىي ۋەدە ۋە پەيغەمبەرلىك بېشارىتىدۇر، ئۇ زالىم بىر گەۋدە ئەمەس، بەلكى ئادالەت، ئەركىنلىك ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەشئىلىدۇر. ئۈممەتنىڭ بىرلىكى مۇقەددەس جايلارنى ئازاد قىلىشنىڭ ۋە ئىنسانىيەت ئۈچۈن چىقىرىلغان ئەڭ ياخشى ئۈممەتكە لايىق ئورۇننى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر.