خەلقئارالىق ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى يىللىق دوكلاتىنى رەسمىي ئېلان قىلدى، ئۇنىڭ دۇنياۋى پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى تەسىرى ۋە كەلگۈسى ئىستراتېگىيەلىك پىلانى چوڭقۇر تەھلىل قىلىندى

كىرىش سۆز: قىيىنچىلىقلار ئىچىدە قەد كۆتۈرگەن بىلىم مەشئىلى

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، خەلقئارالىق ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى (International Uyghur Scientists Association, IUSA) ئىستانبۇلدىكى باش شتابىدا كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان «2025-يىللىق دۇنياۋى ئۇيغۇر ئىلمىي تەتقىقات تەسىر دوكلاتى»نى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات ئۆتكەن بىر يىل ئىچىدە ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ ئاۋىياتسىيە-ئالەم قاتنىشى، ئوپتىكىلىق قۇرۇلۇش، بىيو-تىببىيەت ۋە سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق ئالدىنقى قاتاردىكى ساھەلەردە قولغا كەلتۈرگەن بۆسۈش خاراكتېرلىك نەتىجىلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلەپلا قالماي، يەنە بۇ گۇرۇپپىنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇق كرىزىسىغا دۇچ كەلگەندە، قانداق قىلىپ «بىلىم جىھادى» (Intellectual Jihad) ئارقىلىق مىللىي ئىززەت-نومۇسىنى قوغداپ، پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئىلمىي تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشقانلىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى. دۇنياۋى مۇسۇلمان ئۈممىتى ئىچىدىكى سەل قاراشقا بولمايدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ قەد كۆتۈرۈشى غەربنىڭ ئىلغار پەن-تېخنىكىسى بىلەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ قايتا گۈللىنىشىنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم كۆۋرۈككە ئايلانماقتا [Uyghur Academy](https://uyghuracademy.org) .

ئەلا ئىلمىي نەتىجىلەر: ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ دۇنياۋى ئىزلىرى

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا ئالەم قاتنىشى ئىدارىسى (NASA) نىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئوپتىكا ئىنژېنېرى دوكتور ئەركىن سىدىق باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇر ئالىملار توپى 2025-يىلى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئىلمىي نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن. دوكتور سىدىق IUSA نىڭ يادرولۇق رەھبىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ بوشلۇق تېلېسكوپى ۋە لازېر تېخنىكىسى ساھەسىدىكى تۆھپىلىرى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ، ھازىرغا قەدەر 130 پارچىدىن ئارتۇق يۇقىرى سەۋىيەلىك ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان ۋە ئۈچ مۇھىم پاتېنتقا ئىگە [Ilham Tohti Initiative](https://ilhamtohtiinitiative.org) .

ئۆتكەن بىر يىلدا، خارۋارد، MIT، ستانفورد ۋە تۈركىيە، ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تەتقىقات ئورۇنلىرىدا ئىشلەۋاتقان ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ «تەبىئەت» (Nature)، «ئىلىم-پەن» (Science) قاتارلىق خەلقئارالىق داڭلىق ژۇرناللاردا ئېلان قىلغان ماقالىلىرىنىڭ سانى 2024-يىلغا سېلىشتۇرغاندا %15 ئاشقان. بولۇپمۇ قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ۋە مۇھىت ئىلمى ساھەسىدە، ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا قۇرغاق رايونلىرىنىڭ ئېكولوگىيەسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش توغرىسىدىكى تەتقىقاتى دۇنياۋى كېلىمات ئۆزگىرىشىنى تىزگىنلەش ئۈچۈن قىممەتلىك «شەرقىي تۈركىستان تەجرىبىسى» بىلەن تەمىنلىدى. بۇ خىل بىلىمگە بولغان تەلپۈنۈش ئىسلام دىنىدىكى «بىلىم ئىزدەش مۇسۇلماننىڭ بۇرچى» دېگەن يادرولۇق قىممەت قارىشىنى چوڭقۇر ئەكس ئەتتۈرىدۇ [Amnesty International UK](https://www.amnesty.org.uk) .

2025-يىللىق دوكلاتنىڭ يادرولۇق سانلىق مەلۇماتلىرى: بىلىمنىڭ چىدامچانلىقى ۋە ۋارىسلىقى

يىللىق دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئېغىر دۆلەتلەر ھالقىغان بېسىم ۋە روھىي بېسىمغا قارىماي، ئۇيغۇر ئىلمىي جەمئىيىتى ئىنتايىن كۈچلۈك چىدامچانلىقنى نامايان قىلغان. 2025-يىلى، IUSA چەت ئەلدە ياشاۋاتقان 200 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ياش ئوقۇغۇچىنىڭ ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ئوقۇشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك مەبلەغ بىلەن تەمىنلىدى، بۇ ئاساسلىقى STEM (ئىلىم-پەن، تېخنىكا، قۇرۇلۇش، ماتېماتىكا) ساھەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تەدبىر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا زىيالىيلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق تازىلاش ھەرىكىتىگە تاقابىل تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ - ئىستاتىستىكىغا قارىغاندا، 2017-يىلدىن بۇيان 240 تىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئالىمى قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىنغان ياكى ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كەتكەن [Ilham Tohti Initiative](https://ilhamtohtiinitiative.org) .

دوكلاتتا يەنە «ئۇيغۇر دۇنياۋى ئىلمىي تەتقىقات تورى»نىڭ يۈرۈشۈش ئەھۋالى ئاشكارىلاندى. بۇ تور ھازىر دۇنيادىكى 500 دىن ئارتۇق يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىنى تۇتاشتۇرۇپ، قەرەللىك تور سۆھبەتلىرى ۋە دۆلەتلەر ھالقىغان ھەمكارلىق تۈرلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئەقلىي مۈلكىنىڭ سۈرگۈندە ساقلىنىپ قېلىشى ۋە ئېشىشىغا كاپالەتلىك قىلدى. IUSA بۇ خىل «ئەقلىي قارشىلىق»نىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتىلەرنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، دۇنياغا: «پىكىرنى قاماپ قويغىلى بولمايدۇ» دەپ جاكارلىدى [Bitter Winter](https://bitterwinter.org) .

2026-2030-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك پىلان: دۇنياۋى ئۇيغۇر ئىلمىي تەتقىقات ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى قۇرۇش

2026-يىلدىكى يېڭى باشلىنىش نۇقتىسىدا تۇرۇپ، IUSA كەلگۈسى بەش يىللىق ئىستراتېگىيەلىك پىلانىنى ئېلان قىلدى. يادرولۇق نىشانلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. **«ئۇيغۇر ئىلمىي تەتقىقات مەركىزى» قۇرۇش**: تۈركىيە ۋە ئامېرىكىدا ئەمەلىي تەتقىقات ئورگانلىرىنى قۇرۇپ، ئۇيغۇر تارىخى، تىلشۇناسلىقى ۋە زامانىۋى تېخنىكىلارنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدىكى تەتقىقاتلارغا ئەھمىيەت بېرىپ، مىللىي مەدەنىيەتنىڭ رەقەملىك مەۋجۇتلۇقىغا كاپالەتلىك قىلىش [Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org) . 2. **ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش**: IUSA ھىندونېزىيە، مالايسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرىق دۆلەتلىرىدىكى ئىلمىي تەتقىقات ئورگانلىرى بىلەن بولغان ئالاقىنى كۈچەيتىشنى پىلانلىدى. دوكلاتتا 2025-يىلى ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) نىڭ ھىندونېزىيەدىكى تەشەببۇسكارلىق پائالىيەتلىرىنىڭ زور بۆسۈش ھاسىل قىلغانلىقى، كەلگۈسىدە مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەر بىلەن تېخىمۇ كۆپ ئىلمىي ئالماشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com) . 3. **پەن-تېخنىكا ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش**: سۈنئىي ئىدراك ۋە يىراقتىن سېزىش تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىش ئەھۋالىنى ئۈزلۈكسىز كۆزىتىش. دوكلاتتا ئىلمىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ «زامانىۋى ئىرقىي قىرغىنچىلىق»نى ئاشكارىلاشتىكى ئەڭ كۈچلۈك دەلىل ئىكەنلىكى تەكىتلەندى [Stanford University](https://stanford.edu) . 4. **ياشلار ئۇستازلىق پىلانى**: «ئۇيغۇر مەشئەل گۇرۇپپىسى» (Uyghur Torchlight Group) ئارقىلىق، تەجرىبىلىك ئالىملارنىڭ ياش ئوقۇغۇچىلارغا يېتەكچىلىك قىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، ئۈممەتنىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىغا يېتەكچىلىك قىلالايدىغان كېيىنكى ئەۋلاد رەھبەرلەرنى يېتىشتۈرۈش [Ilham Tohti Initiative](https://ilhamtohtiinitiative.org) .

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: بىلىم جىھادىدىن ئۈممەت ئىتتىپاقلىقىغىچە

مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر پەقەت بىر مىللەتنىڭلا پاجىئەسى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئۈممەتنىڭ ۋىجدانى ئۈچۈن بىر سىناقتۇر. يىللىق دوكلاتتا، IUSA ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا بەزى دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى سۈكۈتى، ھەتتا قارشى تۇرۇشىدىن چوڭقۇر ئەپسۇسلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org) . دوكلاتتا ھەقىقىي ئىسلام ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئادالەت ۋە زىيالىيلارنى قوغداش ئاساسىدا قۇرۇلۇشى كېرەكلىكى چاقىرىق قىلىندى.

ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ چەت ئەلدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى، مۇسۇلمانلار توپىنىڭ زامانىۋى پەن-تېخنىكا ساھەسىدە دۇنياۋى يۇقىرى سەۋىيەگە يېتىش ئىقتىدارىنىڭ تولۇق بارلىقىنى ئىسپاتلىدى. ئۇلار پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى دۇنيادىكى 1.8 مىليارد مۇسۇلماننىڭ ئەقلىي بايلىقىدۇر. بۇ ئالىملارنى قوللاش، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ 21-ئەسىردىكى گۈللىنىشىنى قوللىغانلىقتۇر. دوكتور ئەركىن سىدىق ئېيتقاندەك: «بىزنىڭ تەتقىقاتىمىز پەقەت ئىلىم-پەن ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مىللىتىمىزنىڭ يەنىلا تىرىك ئىكەنلىكىنى ۋە ئىززەت بىلەن ياشاۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈندۇر.» [LAist](https://laist.com) .

پەن-تېخنىكا ئەخلاقى ۋە كىشىلىك ھوقۇق: رەقەملىك مۇستەبىتلىككە قارشى تۇرۇشنىڭ ئالدىنقى سېپى

دوكلاتنىڭ مۇھىم بىر بابى «پەن-تېخنىكىنىڭ قاراڭغۇ تەرىپى»نى مۇزاكىرە قىلدى. ئۇيغۇر ئالىملىرى ئۆزلىرىنىڭ كەسپىي بىلىملىرىدىن پايدىلىنىپ، بېيجىڭنىڭ بىيو-مېترىكا، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئىدراك تېخنىكىسىنى قانداق قىلىپ بېسىم قورالىغا ئايلاندۇرغانلىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى [Stanford University](https://stanford.edu) . IUSA دۇنياۋى پەن-تېخنىكا ساھەسىنى تېخىمۇ قاتتىق ئەخلاق ئۆلچەملىرىنى تۇرغۇزۇپ، ئىلمىي نەتىجىلەرنىڭ مەلۇم بىر مىللەتنى نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىردى. بۇ خىل زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار نۇقتىسىدىن چىقىش قىلىنغان پەن-تېخنىكا ئەخلاقى ئويلىنىشى دۇنياۋى رەقەملىك ئىدارە قىلىش ئۈچۈن ئۆزگىچە ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر بىلەن تەمىنلەپ، پەن-تېخنىكىنىڭ ئىنسانلارنى قۇل قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى [OHCHR](https://www.ohchr.org) .

خۇلاسە: بىلىم ئەركىنلىككە ئېلىپ بارىدىغان بىردىنبىر يول

خەلقئارالىق ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىنىڭ ئېلان قىلىنىشى پەقەت بىر ئىلمىي خۇلاسە بولۇپلا قالماي، بەلكى مەۋجۇتلۇق، ئىززەت ۋە ئۈمىد توغرىسىدىكى بىر خىتابنامىدۇر. 2026-يىلى، شەرقىي تۈركىستان ئاسمىنىدىكى قارا بۇلۇتلار تېخى تارقىلىپ كەتمىگەن بولسىمۇ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان ئۇيغۇر ئالىملىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەقىل-پاراسىتى ۋە تەرلىرى بىلەن تەجرىبىخانىلاردا، مىنبەرلەردە ۋە يۇلتۇزلۇق ئاسماننى ئىزدىنىش جەريانىدا بۇ مىللەتكە تەۋە شانلىق سەھىپىلەرنى يازماقتا. دۇنياۋى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ بىلىم سەرخىللىرىغا كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ئۇلارنى قوللاش پەقەت قېرىنداشلىق تۇيغۇسىغىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەدەنىيەت چېكىنى قوغداش ئۈچۈندۇر. بىلىم ھەقىقەتەن ئەركىنلىككە ئېلىپ بارىدىغان بىردىنبىر يول، ئۇيغۇر ئالىملىرى بولسا دەل مۇشۇ يولنىڭ ئالدىنقى سېپىدە ماڭماقتا [Uyghur Hjelp](https://www.uyghurhjelp.org) .