خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملىرى جەمئىيىتى نۆۋەتتىكى يەرشارى خاراكتېرلىك خىرىسلار ئالدىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكى ۋە ئىلمىي مىراسلىرىنى قوغداش يوللىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق يىغىن چاقىردى

كىرىش سۆز: مۇساپىرلىق قوينىدىن كەلگەن ئىلمىي نىدا

شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مىللىتى دۇچ كېلىۋاتقان مەۋجۇتلۇق خىرىسلىرى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر زىيالىلىرىنىڭ بېشىنى قوشۇشنى مەقسەت قىلغان ئىستراتېگىيەلىك بىر قەدەم سۈپىتىدە، **خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملىرى جەمئىيىتى** 2026-يىلىنىڭ بېشىدا يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارالىق يىغىن چاقىردى. بۇ يىغىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي ۋە مەدەنىي كىملىكى سىستېمىلىق يوقىتىشقا ئۇچراۋاتقان، ئىلمىي ۋە پىكرىي مىراسلىرىنى قوغداشنى كېچىكتۈرگىلى بولمايدىغان دىنىي ۋە مەدەنىي بۇرچقا ئايلاندۇرغان بىر ھالقىلىق پەيتتە ئۆتكۈزۈلدى. بۇ ئىلمىي مۇنبەر پەقەت بىر ئاكادېمىك يىغىلىش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي بايانلىرىنى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئەسلى بىر پارچىسى سۈپىتىدە ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىدىغان بىر "پىكرىي سەپ" بولۇپ قالدى [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org/ar/).

يىغىننىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى: مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا ئىلىم بىلەن قارشى تۇرۇش

يىغىن "ئۆزگىرىشلەر دەۋرىدە كىملىكنى قوغداش" شوئارى ئاستىدا، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن، بولۇپمۇ تۈركىيە، ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىن كەلگەن ئاكادېمىكلار ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ كەڭ دائىرىلىك قاتنىشىشى بىلەن باشلاندى. ئېچىلىش يىغىنلىرىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېچىنىشلىق رېئاللىق تەھلىل قىلىندى، خەلقئارالىق دوكلاتلاردا تىل ۋە دىننى نىشان قىلغان مەجبۇرىي "خىتايلاشتۇرۇش" سىياسەتلىرىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [akademiye.org](https://akademiye.org/ug/).

سۆز قىلغۇچىلار بۈگۈنكى كۈرەشنىڭ پەقەت سىياسىي ئەمەس، بەلكى بىر ئاڭ ۋە ئەستە تۇتۇش كۈرىشى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. خىتاي ھاكىمىيىتى رايوننىڭ تارىخىنى ئۇنىڭ ئىسلامىي ۋە تۈركىي يىلتىزىدىن ئۈزۈپ تاشلاش ئۈچۈن قايتا يېزىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملىرى جەمئىيىتى مىڭ يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە ئىلمىي قوليازمىلارنى ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ھۆججەتلەشتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشماقتا. بۇ ئىلمىي تىرىشچانلىق ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مۇھىم بىر قەلئەسى بولغان خەلقنىڭ كوللېكتىپ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى تۇنجى مۇداپىئە سېپىنى تەشكىل قىلىدۇ [uyghurstudy.org](https://uyghurstudy.org/ar/).

بىرىنچى بۆلەك: ئىسلامىي ۋە تىل كىملىكىنى قوغداش

يىغىندا "ئانا تىل" مەسىلىسى ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەتنى توشۇغۇچى قاچا سۈپىتىدە تەپسىلىي مۇزاكىرە قىلىندى. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەكتەپلەردە ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ، جەمئىيەت تىلنىڭ داۋاملىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن رەقەملىك مائارىپ سۇپىلىرىنى قۇرۇش ۋە مۇھاجىرەتتىكى بالىلار ئۈچۈن ئوقۇش پىلانلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش تەشەببۇسلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى [uyghurhjelp.org](https://uyghurhjelp.org/).

ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، قاتناشقان ئالىملار ئۇيغۇر تىلىنى قوغداشنى دىننى قوغداش دەپ قارىدى، چۈنكى ئۇ تەپسىر، فىقھ ۋە تەسەۋۋۇپ ساھەلىرىدە مىڭلىغان توم كىتابلار يېزىلغان تىلدۇر. شۇنداقلا مەسچىتلەر ۋە تارىخىي زىيارەتگاھلارنىڭ ۋەيران قىلىنىشى مەسىلىسىمۇ تىلغا ئېلىندى، يىغىن بۇ جايلارنىڭ پەقەت ئىبادەتخانىلارلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام كۇتۇپخانىسىنى بېيىتىشقا تۆھپە قوشقان نادىر ئالىملارنى يېتىشتۈرگەن ئىلمىي نۇر مەركەزلىرى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى [newlinesinstitute.org](https://newlinesinstitute.org/uyghurs/uyghur-heritage-and-the-charge-of-cultural-genocide-in-xinjiang/).

ئىككىنچى بۆلەك: ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلمىي مىراسى ۋە مەدەنىيەتكە قوشقان تۆھپىلىرى

يىغىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇنتۇلغان ئىلمىي مىراسلىرى ھەققىدە ئالاھىدە يىغىنلارنى ئاجراتتى. "تۈركىي تىللار دىۋانى"نىڭ ئاپتورى **مەھمۇد قەشقىرى** ۋە "قۇتادغۇ بىلىگ"نىڭ ئاپتورى **يۈسۈپ خاس ھاجىپ** قاتارلىق تارىخىي شەخسلەر يورۇتۇلدى. بۇ ئالىملار پەقەت تىلشۇناسلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام دۇنياسىدا باشقۇرۇش، ھۆكۈمرانلىق ۋە تەربىيەنىڭ ئاساسلىرىنى سالغان پەيلاسوپلار ۋە جەمئىيەتشۇناسلار ئىدى [wikipedia.org](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%AA%D9%85%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%8A%D8%BA%D9%88%D8%B1%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A).

تەتقىقاتچىلار يەنە يۇنان، ئەرەب ۋە ئاسىيا ئەقىل-پاراسىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كلاسسىك تېبابەت (ئۇيغۇر تېبابىتى)تىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تۆھپىلىرىنى كۆزدىن كەچۈردى. بۇ ئىلمىي مىراسنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۇيغۇرلارغا ئۆزىنىڭ زۇلۇم قۇربانىلا ئەمەس، بەلكى بىلىم ئىشلەپچىقارغۇچى بىر مىللەت ئىكەنلىكىگە بولغان ئىشەنچىنى قايتۇرۇپ بېرىدۇ [uyghurstudy.org](https://uyghurstudy.org/ar/2024/07/02/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%87%d9%85%d8%a9-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d9%84%d9%85%d8%a7%d1%81-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d9%8A%d8%ba%d9%88%d8%b1/).

ئۈچىنچى بۆلەك: گېئوپولىتىكىلىق خىرىسلار ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

يىغىن سىياسىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەرەپلەرنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلمىدى، بولۇپمۇ بەزى ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارغا قارىتا سۈكۈت قىلىشى تەنقىد قىلىندى. ئاكادېمىكلار ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىسلامىي ھەمكارلىق پرىنسىپلىرى ئۈچۈن ھەقىقىي بىر سىناق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى.

2026-يىلىدىكى يېقىنقى تەرەققىياتلار دائىرىسىدە، يىغىن خەلقئارا ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ھۆججەتلىرىگە بولغان تەسىرىنى مۇزاكىرە قىلدى ۋە سودا مەنپەئەتىنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ قېنى ۋە كىملىكى بەدىلىگە بولماسلىقى كېرەكلىكىنى ئاگاھلاندۇردى [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org/ar/). شۇنداقلا تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر ئىلمىي پائالىيەتلىرىگە ساھىبخانلىق قىلىشتىكى رولى قەدىرلەندى، مەدەنىيەت ۋە دىنىي دەپسەندىچىلىكلەرنى توختىتىش ئۈچۈن ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ رولىنى تېخىمۇ ئاكتىپلاشتۇرۇش چاقىرىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [aa.com.tr](https://www.aa.com.tr/ar/%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%AF%D8%B9%D9%88-%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%82%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%8A%D8%BA%D9%88%D8%B1/2000000).

تەۋسىيەلەر ۋە نەتىجىلەر: كەلگۈسىنىڭ يول خەرىتىسى

يىغىن ئىلمىي خىزمەتنى ئەمەلىي رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان بىر قاتار ئىستراتېگىيەلىك تەۋسىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى: 1. **ئۇيغۇر مىراسلىرى ئۈچۈن خەلقئارالىق رەقەملىك مەركەز قۇرۇش**: بارلىق قوليازمىلار، كىتابلار ۋە تارىخىي ھۆججەتلەرنى يىغىش، ئارخىپلاشتۇرۇش ۋە يوقىلىشتىن ساقلاپ قېلىش. 2. **ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن ئوقۇش مۇكاپات پۇلىنى كۈچەيتىش**: ئىنسانشۇناسلىق، ئىجتىمائىي پەن ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدىكى يېڭى ئەۋلاد ئالىملارنى قوللاش. 3. **"دۇنيا ئۇيغۇر ئېنسىكلوپېدىيەسى"نى يولغا قويۇش**: خىتاي تەشۋىقات ماشىنىسى تارقىتىۋاتقان تارىخىي خاتالىقلارنى تۈزىتىدىغان ئەتراپلىق ئاكادېمىك مەنبە بولۇش [uyghur-institute.org](https://uyghur-institute.org/). 4. **ئىلمىي دىپلوماتىيەنى ئاكتىپلاشتۇرۇش**: ئىسلام دۇنياسى ۋە غەربتىكى چوڭ ئۇنىۋېرسىتېتلار بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىش ئارقىلىق، ئاكادېمىك جەمئىيەتكە ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئىلمىي ۋە مەدەنىي نۇقتىدىن تونۇشتۇرۇش [isupportuyghurs.org](https://isupportuyghurs.org/).

خاتىمە: ئىلىم ئازادلىق قورالى سۈپىتىدە

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملىرى جەمئىيىتىنىڭ 2026-يىللىق يىغىنى شۇنى ئېنىق بىلدۈردىكى، ئەقلىي ئىقتىدارى ئىجادچان ۋە ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى تىرىك تۇرغان مۇددەتچە مىللەتلەر ئۆلمەيدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلمىي ۋە مەدەنىي مىراسلىرىنى قوغداش پەقەت بىر پىكرىي ھەشەمەت ئەمەس، بەلكى قىرغىنچىلىققا قارشى ھەقىقىي قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتىدۇر. ئىسلام ئۈممىتى، ھۆكۈمەتلەر ۋە خەلقلەر ئۇيغۇر كىملىكىنى قوغداشنىڭ ئىسلامىي زاتنىڭ بىر پارچىسىنى قوغداش ئىكەنلىكىنى، ئىلىم ۋە ئالىملارنىڭ بۇ مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدىكى ھەقىقىي رەھبەرلەر ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك. تارىخ شۇنى خاتىرىلەيدۇكى، ئۇيغۇر ئالىملىرى سۈرگۈن ۋە ئازابقا قارىماي، تەسلىم بولۇشنى رەت قىلدى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىق يولىنى يورۇتۇش ئۈچۈن بىلىم مەشئىلىنى كۆتۈرۈشنى داۋاملاشتۇردى.