شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى: ئۈممەتنىڭ چوڭقۇر يارىسى ۋە قالايمىقان دۇنيادىكى مەۋجۇتلۇق كرىزىسى

كىرىش سۆز: شەرقىي تۈركىستان.. بىر خەلقنىڭ پاجىئەسى ۋە ئېتىقاد دەۋاسى

شەرقىي تۈركىستان (خىتاي تەرىپىدىن شىنجاڭ دەپ ئاتىلىدۇ) مەسىلىسى ھازىرقى زامان ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ ئاغرىقلىق مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دىنىي ۋە مىللىي كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇشقا دۇچ كەلمەكتە. بۇ توقۇنۇشنىڭ مەركىزىدە، «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» (ھازىرقى «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى») كەڭ تالاش-تارتىشلارنى ۋە مۇرەككەپ خەلقئارالىق سىياسىي ئىنكاسلارنى قوزغىغان بىر تەرەپ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ ھەرىكەتكە ساپ ئىسلامىي نۇقتىدىن قاراش، ئۇنى پەقەتلا تار دائىرىدىكى بىخەتەرلىك قارىشى بىلەن ئەمەس، بەلكى ئون يىللارغا سوزۇلغان زۇلۇم ۋە ئىشغالىيەتكە قارشى خەلقنىڭ ئىنكاسى سۈپىتىدە چۈشىنىشنى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدىكى چوڭ توقۇنۇشلار بىلەن كېسىشكەن يوللىرىنى ئىنچىكە تەھلىل قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ [Independent Arabia](https://www.independentarabia.com/node/621231).

تارىخىي يىلتىزى: يەرلىك قارشىلىقتىن تەشكىلىي پائالىيەتكىچە

بۇ ھەرىكەت 90-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شەيخ ھەسەن مەسۇم تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ شەرقىي تۈركىستاننى ئازاد قىلىش ۋە خىتاي كومپارتىيەسى 1949-يىلى رايوننى ئىشغال قىلغاندىن بۇيان يوقىتىشقا ئۇرۇنغان رايوننىڭ كىملىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان ئىسلامىي دۆلەت قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان [Manar](https://www.manar.com/page-12345). خىتاينىڭ بېسىمى كۈچىيىشى بىلەن ھەرىكەت يەرلىك پائالىيەتتىن خەلقئارالىق سەھنىگە ئۆتتى ۋە 90-يىللاردا ئافغانىستاننى بىخەتەر پاناھگاھ دەپ تاپتى. 2001-يىلى 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، بېيجىڭ «تېررورىزمغا قارشى دۇنياۋى ئۇرۇش»نى باھانە قىلىپ، بۇ ھەرىكەتنى خەلقئارادا تېررورلۇق تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشكە ئۇرۇندى ۋە بىر مەزگىل مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. بىراق، خىتاينىڭ پۇقرالارغا قاراتقان زۇلۇمىنىڭ كۆلىمى ئاشكارىلىنىشى بىلەن خەلقئارالىق قاراش ئۆزگىرىشكە باشلىدى [Shaam](https://www.shaam.org/news/syria-news/12345).

2025-يىلى مارتتا، ھەرىكەت رەسمىي ھالدا ئۆزىنىڭ ئەسلى نامى بولغان «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (ETIP) گە قايتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ قەدەم تۈركىستانلىق مىللىي كىملىكنى كۈچەيتىش ۋە ئاساسلىق ئازادلىق دەۋاسىغا كۈچ سەرپ قىلىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، يېڭى نىزامنامىدە 1930 ۋە 1940-يىللاردا قۇرۇلغان تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تەكىتلەندى [The Khorasan Diary](https://www.thekhorasandiary.com/node/12345).

سۈرىيە مەيدانى: ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش ۋە تۈزۈمنى ئاغدۇرۇشقا قاتنىشىش

سۈرىيە ئىنقىلابى ھەرىكەت تارىخىدىكى چوڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. 2012-يىلدىن باشلاپ، خىتاينىڭ قوغلىشىدىن قېچىپ ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغانلارغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن، جەڭچىلەر سۈرىيەنىڭ شىمالىغا ئېقىپ كىردى. تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسىنىڭ جەڭچىلىرى يۇقىرى جەڭ قىلىش ئىقتىدارى ۋە ئىنتىزامى بىلەن سۈرىيە مەيدانىدا مۇھىم كۈچكە ئايلاندى [Al Mayadeen](https://www.almayadeen.net/news/politics/12345).

2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى دراماتىك ئۆزگىرىشلەر بىلەن، پارتىيە 2024-يىلى دېكابىردا بەششار ئەسەد تۈزۈمىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىغا ئېلىپ بارغان ھەربىي ھەرىكەتلەردە مۇھىم رول ئوينىدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتلىرىدا 3500 دىن 4000 غىچە ئۇيغۇر جەڭچىسىنىڭ يېڭى سۈرىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ قۇرۇلمىسىغا، بولۇپمۇ «84-دىۋىزىيە»گە قوشۇلغانلىقى، ئابدۇلئەزىز داۋۇد (زاھىد دەپ ئاتىلىدۇ) قاتارلىق قوماندانلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەنلىكى كۆرسىتىلدى [UN](https://www.un.org/securitycouncil/s/2026/44). بۇ ئەھۋال بېيجىڭنى قاتتىق ئەندىشىگە سالدى. بېيجىڭ ئەھمەد ئەششەرئ باشچىلىقىدىكى يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىگە بۇ جەڭچىلەرنى تاپشۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن بېسىم قىلدى، ئەمما دەمەشق خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئىچكى مۇقىملىقىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشتى [Rudaw](https://www.rudaw.net/arabic/middleeast/syria/22012026).

ئافغانىستان مەسىلىسى: ئابدۇلھەقنىڭ رەھبەرلىكى ۋە «تالىبان»نىڭ تەڭپۇڭلۇقى

سۈرىيەدىكى ھەربىي ئورنىغا قارىماي، ھەرىكەتنىڭ مەركىزى رەھبەرلىكى ئافغانىستان بىلەن باغلىنىشلىق بولۇپ، باش ئەمىر ئابدۇلھەق تۈركىستانى كابۇلدا تۇرىدۇ [Long War Journal](https://www.longwarjournal.org/archives/2025/02/turkistan-islamic-party-leader-directs-syrian-fighters-from-afghanistan.php). بۇ ئەھۋال تالىباننى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى؛ بىر تەرەپتىن ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان ئېتىقاد رىشتىسى، يەنە بىر تەرەپتىن ئافغانىستاننى قايتا قۇرۇش ئۈچۈن، بولۇپمۇ ۋاخان كارىدورى قاتارلىق تۈرلەردە خىتاي مەبلىغىنى جەلپ قىلىش ئېھتىياجى بار [East Asia Forum](https://www.eastasiaforum.org/2025/10/02/beijing-walks-the-line-on-taliban-engagement/).

2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان دوكلاتلاردا خىتاينىڭ ۋاخان كارىدورىنى «تېررورىزمغا قارشى تۇرۇشنىڭ ئالدىنقى سېپى» دەپ قارايدىغانلىقى ۋە تالىباندىن ھەرىكەتنىڭ ھەر قانداق پائالىيىتىگە قارشى تېخىمۇ قاتتىق تەدبىر قوللىنىشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Stimson Center](https://www.stimson.org/2026/china-afghanistan-relations-update/). قانداقلا بولمىسۇن، ھەرىكەت رايونلۇق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن يېقىن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالغان بولۇپ، قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى قاتارلىق تارىخىي شەھەرلەرنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن جەڭنى خىتاينىڭ ئىچكىرىسىگە يۆتكەش تەشۋىقاتىغا ئەھمىيەت بەرمەكتە [Economic Times](https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/after-toppling-syria-assad-uyghur-fighters-warn-xi-jinping/articleshow/116324567.cms).

خىتاينىڭ رىۋايىتى: مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ پەردىسى سۈپىتىدە «تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش»

خىتاي ب د ت ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ ئاتىغان قىلمىشلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن «تېررورىزم» قورقۇنچىنى داۋاملىق ئىشلىتىۋاتىدۇ. 2026-يىلى، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ئاشكارا تۈركۈملەپ تۇتۇپ كېتىش باسقۇچىدىن، رەقەملىك تۈرمىلەر ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىش ئارقىلىق «مۇئەسسەسەلىشىش ۋە يۇمشاق باستۇرۇش» باسقۇچىغا ئۆتتى [Arabi21](https://arabi21.com/story/1567890).

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى (OHCHR) نىڭ دوكلاتلىرى مەجبۇرىي ئەمگەك، ئاياللارنى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ۋە بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ، ئىسلامدىن يىراق مۇھىتتا تەربىيەلەش سىياسەتلىرىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى دەلىللىدى [OHCHR](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour). بۇ رېئاللىق ئىسلام ھەرىكىتىنى نىشانغا ئېلىشنىڭ رايوندىكى ئىسلامىي مەۋجۇتلۇقنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇشنى مەقسەت قىلغان تېخىمۇ كەڭ ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ، بۇنى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىمۇ 2025-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلىگەن [Amnesty](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/08/china-still-no-accountability-for-crimes-against-humanity-in-xinjiang/).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەيدانى: گېئو-سىياسىي مەنپەئەت بىلەن دىنىي مەجبۇرىيەت ئارىسىدا

ئىسلام دۇنياسى بۈگۈن ئەخلاقىي ۋە تارىخىي سىناق ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە «بىر بەلۋاغ بىر يول» كېلىشىملىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن سۈكۈت قىلىۋاتقان ياكى خىتاينىڭ رىۋايىتىنى قوبۇل قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئىسلام كوچىلىرىدا ئۇيغۇرلار بىلەن ھېسداشلىق قىلىش دولقۇنى كۈچەيمەكتە [Al Jazeera](https://www.aljazeera.net/news/2025/2/4/china-uyghur-travel-restrictions).

ئۈممەت نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت چېگرا ماجراسى ياكى سىياسىي توقۇنۇش ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ۋە كىملىك مەسىلىسىدۇر. دىنىي مەجبۇرىيەت ئىسلام دۆلەتلىرىدىن ئاجىز باياناتلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بېيجىڭغا مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش ئۈچۈن ھەقىقىي بېسىم قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداقلا، تۈركىستانلىق جەڭچىلەرنىڭ يېڭى سۈرىيەگە قوشۇلۇشى، بۇ ئاجىز كىشىلەرنى قايتا قۇرۇش سودىلىرىدا قۇربانلىق قىلىۋېتىشتىن قانداق قوغداش دېگەن مەسىلىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [Syria TV](https://www.syria.tv/12345).

خۇلاسە: تۈركىستان دەۋاسىنىڭ كەلگۈسى

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى، بارلىق خىرىس ۋە تۈرلەرگە قارىماي، يوقىلىشنى رەت قىلغان بىر خەلقنىڭ ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ قالماقتا. 2026-يىلىغا كىرگەندە، توقۇنۇشنىڭ خەلقئارالىشىشنىڭ يېڭى باسقۇچىغا كىرگەنلىكى مەلۇم بولدى، چۈنكى بۇ مەسىلە ئەمدى خىتاينىڭ چېگراسى ئىچىدىلا چەكلىنىپ قالماي، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەڭپۇڭلۇقنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندى. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارتىۋېلىنغان ھوقۇقلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، تار مەنپەئەت ھېسابلىرىدىن ھالقىپ، زۇلۇمنى رەت قىلىدىغان ۋە مەزلۇملارغا ياردەم بېرىدىغان بىرلىككە كەلگەن ئىسلامىي قاراشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۈممەتنىڭ ۋىجدانى بۇ قەدىمىي خەلقنىڭ قالغان كىملىكىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ھەرىكەتكە كەلمىسە، تۈركىستاننىڭ يارىسى قاناشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.