ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى ۋە ئۇلارنىڭ رايون بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىۋاتقان ئېغىر تەھدىتى توغرىسىدا تەپسىلىي دوكلات

مۇقەددىمە: فىلىپپىن جەنۇبىدىكى قارا كۆلەڭگە

فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مىنداناۋ رايونى ۋە سۇلۇ تاقىم ئاراللىرى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان توقۇنۇش ۋە مۇقىمسىزلىقنىڭ مەركىزى بولۇپ كەلدى. بۇ مۇقىمسىزلىقنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئامىللىرىنىڭ بىرى «ئەبۇ سەيياف» (Abu Sayyaf Group - ASG) تەشكىلاتىدۇر. ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى ئۆزىنى ئىسلامىي كۈرەشچى قىلىپ كۆرسەتسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئېلىپ بارغان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى، ئادەم تۇتقۇن قىلىش، بومبا پارتلىتىش ۋە بىگۇناھ كىشىلەرنى ئۆلتۈرۈش قىلمىشلىرى ئىسلام دىنىنىڭ تىنچلىق ۋە ئادالەت پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. بۇ تەشكىلاتنىڭ پائالىيەتلىرى رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىككە تەھدىت ئېلىپ كېلىپلا قالماي، يەنە بانگسامورو مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەقلىق ئاپتونومىيە كۈرىشىگە قارا سۈركەپ، خەلقئارا جەمئىيەتتە ئىسلام ئۈممىتىگە نىسبەتەن خاتا چۈشەنچىلەرنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولماقتا [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/tag/abu-sayyaf/).

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: جەنجالانىدىن تېررورلۇق پاتقىقىغىچە

ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى 1990-يىللارنىڭ بېشىدا ئابدۇراجاك ئەبۇباكار جەنجالانى تەرىپىدىن قۇرۇلغان. دەسلەپتە مورو مىللىي ئازادلىق فرونتىدىن (MNLF) ئايرىلىپ چىققان بۇ گۇرۇپپا، فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدا مۇستەقىل بىر ئىسلام دۆلىتى قۇرۇشنى نىشان قىلغانلىقىنى جاكارلىغان. جەنجالانى ئافغانىستاندىكى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى ئۇرۇشقا قاتناشقان بولۇپ، ئۇ يەردىكى رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان [Counter Extremism Project](https://www.counterextremism.com/threat/abu-sayyaf-group-asg).

بىراق، 1998-يىلى جەنجالانى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، تەشكىلاتنىڭ ئىدىئولوگىيەلىك يۆنىلىشى ئۆزگىرىپ، تېخىمۇ رادىكاللىشىشقا ۋە جىنايى پائالىيەتلەرگە يۈزلىنىشكە باشلىغان. بولۇپمۇ 2000-يىللارنىڭ بېشىدا، تەشكىلات ئادەم تۇتقۇن قىلىپ تۆلەم تەلەپ قىلىشنى ئاساسلىق كىرىم مەنبەسى قىلىۋالغان. بۇ ئەھۋال ئۇلارنىڭ «ئىسلامىي كۈرەش» دەۋاسىنىڭ پەقەت بىر نىقاب ئىكەنلىكىنى، ئەسلىدە بولسا بىر تېررورلۇق ۋە جىنايەت شايكىسىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

ئىسلامىي پىرىنسىپلاردىن چەتنەش: ئەبۇ سەييافنىڭ جىنايى قىلمىشلىرى

ئىسلام دىنى بىگۇناھ كىشىلەرنىڭ قېنىنى تۆكۈشنى، ئاياللار ۋە بالىلارغا زىيان يەتكۈزۈشنى، شۇنداقلا كىشىلەرنى قورقۇتۇش ئارقىلىق مال-دۇنيا تەلەپ قىلىشنى قاتتىق چەكلەيدۇ. ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى بولسا ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ۋە مادىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئىسلام نامىدىن سۇيىئىستېمال قىلىپ كەلمەكتە.

1. **ئادەم تۇتقۇن قىلىش ۋە تۆلەم تەلەپ قىلىش:** تەشكىلات سۇلۇ دېڭىزىدا ساياھەتچىلەرنى، بېلىقچىلارنى ۋە خەلقئارالىق خىزمەتچىلەرنى تۇتقۇن قىلىپ، مىليونلىغان دوللار تۆلەم تەلەپ قىلىش بىلەن تونۇلغان. بۇ قىلمىشلار ئىسلامدىكى «ئامانلىق» ۋە «ئەھدە» ئۇقۇملىرىغا پۈتۈنلەي خىلاپتۇر [Reuters](https://www.reuters.com/world/asia-pacific/). 2. **بومبا پارتلىتىش ۋە ئاممىۋى قىرغىنچىلىق:** بازارلاردا، چېركاۋلاردا ۋە ئاممىۋى سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلغان بومبا ھۇجۇملىرى يۈزلەرچە بىگۇناھ مۇسۇلمان ۋە غەيرىي مۇسۇلمانلارنىڭ جېنىغا زامىن بولدى. 3. **داعشقا بەيئەت قىلىش:** 2014-يىلى، تەشكىلاتنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى رەھبىرى ئىسنىلون ھاپىلون داعشقا (ISIS) بەيئەت قىلغانلىقىنى جاكارلىغان. بۇ قەدەم تەشكىلاتنىڭ تېخىمۇ ۋەھشىيلىشىشىگە ۋە خەلقئارالىق تېررورلۇق تورىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىشىغا سەۋەب بولغان [BBC News](https://www.bbc.com/news/world-asia-36583450).

بۇ خىل قىلمىشلار دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئوبرازىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزۈپلا قالماي، يەنە فىلىپپىن ھۆكۈمىتىنىڭ مىنداناۋدىكى مۇسۇلمانلارغا قارىتا ھەربىي بېسىمىنى ئاشۇرۇشىغا باھانە بولۇپ بەرمەكتە.

رايون بىخەتەرلىكى ۋە جۇغراپىيىلىك سىياسىي تەسىرى

ئەبۇ سەييافنىڭ پائالىيەتلىرى پەقەت فىلىپپىن بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيادىكى قوشنا دۆلەتلەر بولغان مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيەنىڭ بىخەتەرلىكىگىمۇ ئېغىر تەھدىت سالماقتا. سۇلۇ ۋە سەلەبەس دېڭىزىدىكى دېڭىز قاراقچىلىقى ۋە ئادەم تۇتقۇن قىلىش ۋەقەلىرى رايون خاراكتېرلىك سودا ۋە ساياھەتچىلىككە ئېغىر زىيان سالدى [BenarNews](https://www.benarnews.org/).

بۇ تەھدىتكە قارىتا، فىلىپپىن، مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە ئوتتۇرىسىدا ئۈچ تەرەپلىك دېڭىز چارلاش كېلىشىمى ئىمزالانغان. بۇ خىل ھەمكارلىق رايون بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا مۇھىم بولسىمۇ، ئەمما تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى تاشقى كۈچلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ رايونغا ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىشىغا يول ئېچىپ بەرمەكتە. بۇ ئەھۋال ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئۆز ئىشلىرىنى ئۆزى ھەل قىلىش ۋە رايوندا مۇستەقىل سىياسەت يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىغا توسالغۇ بولماقتا.

فىلىپپىن ھۆكۈمىتىنىڭ زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرى ۋە تەشكىلاتنىڭ زەئىپلىشىشى

يېقىنقى يىللاردا، فىلىپپىن قوراللىق قىسىملىرى (AFP) ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتىغا قارشى كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ باردى. بولۇپمۇ 2017-يىلدىكى ماراۋى ئۇرۇشىدىن كېيىن، تەشكىلاتنىڭ نۇرغۇن يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى، جۈملىدىن ئىسنىلون ھاپىلون ئۆلتۈرۈلدى [The Guardian](https://www.theguardian.com/world/2017/oct/16/top-isis-linked-militants-killed-in-marawi-philippines-says).

2024-يىلى ۋە 2025-يىلىنىڭ بېشىدىكى دوكلاتلارغا قارىغاندا، ئەبۇ سەييافنىڭ كۈچى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىغان. سۇلۇ ۋە باسىلان ئاراللىرىدىكى يۈزلەرچە جەڭچى قورال تاشلاپ ھۆكۈمەتكە تەسلىم بولغان. فىلىپپىن ھۆكۈمىتى تەسلىم بولغانلارنى جەمئىيەتكە قايتا يېتەكلەش ۋە ئۇلارنى خىزمەت بىلەن تەمىنلەش پروگراممىلىرىنى يولغا قويغان [Philippine News Agency](https://www.pna.gov.ph/).

بۈگۈنكى كۈندە (2026-يىلى 2-ئاي)، ئەبۇ سەيياف ئەمدى ئىلگىرىكىدەك چوڭ كۆلەملىك ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس، ئەمما ئۇلارنىڭ قالدۇق كۈچلىرى يەنىلا يىراق تاغلىق رايونلاردا يوشۇرۇنۇپ يۈرمەكتە. بۇ قالدۇق كۈچلەر يەنىلا يالغۇز كىشىلىك ھۇجۇملارنى ياكى كىچىك كۆلەملىك پارتلىتىشلارنى ئېلىپ بېرىش خەۋپىگە ئىگە.

بانگسامورو ئاپتونومىيىسى: تېررورلۇققا قارشى ئەڭ ئۈنۈملۈك قورال

ئەبۇ سەيياف قاتارلىق رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ يىلتىزىنى قۇرۇتۇشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولى ھەربىي زەربە بېرىشلا ئەمەس، بەلكى رايوندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ھوقۇقلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. بانگسامورو ئاپتونوم رايونىنىڭ (BARMM) قۇرۇلۇشى بۇ جەھەتتە تاشلانغان تارىخىي بىر قەدەمدۇر.

مورو ئىسلام ئازادلىق فرونتى (MILF) بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىق كېلىشىمى، رايوندىكى نۇرغۇن ياشلارنىڭ رادىكال گۇرۇپپىلارغا قوشۇلۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى. ئىسلامىي قىممەت قاراشلارغا ئۇيغۇن بولغان ئادالەتلىك بىر باشقۇرۇش سىستېمىسى بەرپا قىلىنغاندا، ئەبۇ سەييافقا ئوخشاش تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلق ئارىسىدا تەشۋىقات يۈرگۈزۈش باھانىلىرى قالمايدۇ.

ئىسلام ئۈممىتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بانگسامورو خەلقىنىڭ تىنچلىق ۋە پاراۋانلىق ئىچىدە ياشىشى، شۇنداقلا ئۆز دىنىي كىملىكىنى ئەركىن ئىپادىلىيەلىشى رايوننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقىنىڭ كاپالىتىدۇر. ئەبۇ سەييافنىڭ تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى پەقەت دۈشمەنلەرنىڭلا مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدۇ.

خۇلاسە: ھەقىقىي جىھاد ۋە تىنچلىققا يۈزلىنىش

ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتىنىڭ فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدا ئېلىپ بارغان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى ئىسلام دىنىنىڭ ئۇلۇغ نامىغا قىلىنغان بىر ھاقارەتتۇر. ئۇلارنىڭ جىنايى قىلمىشلىرى رايون بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت سالدى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھەقلىق دەۋاسىغا زىيان يەتكۈزدى. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ تەشكىلاتنىڭ زەئىپلىشىشى رايوندا يېڭى بىر تىنچلىق دەۋرىنىڭ باشلىنىشىدىن بېشارەت بەرمەكتە.

ئىسلام ئۈممىتى رادىكاللىق ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشتا بىرلىككە كېلىشى، ياشلارغا ئىسلامنىڭ ھەقىقىي تىنچلىق، ئوتتۇراھاللىق ۋە ئادالەت دىنى ئىكەنلىكىنى توغرا چۈشەندۈرۈشى كېرەك. فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مۇقىملىق پەقەت قورال بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي ئەخلاق، سىياسىي ئادالەت ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەبۇ سەييافنىڭ تارىخ بېتىدىن ئۆچۈرۈلۈشى، بانگسامورو خەلقىنىڭ پارلاق كەلگۈسى ئۈچۈن تاشلانغان مۇھىم بىر قەدەم بولۇپ قالغۇسى.