ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتىنىڭ فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى تېررورلۇق پائالىيەتلىرى ۋە رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىككە كۆرسىتىدىغان تەھدىتلىرى ھەققىدە تەپسىلىي تەھلىل

كىرىش سۆز: مورو مۇسۇلمانلىرىنىڭ كۈرىشى ۋە ئەبۇ سەييافنىڭ پەيدا بولۇشى

فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مورو مۇسۇلمانلىرى ئۆزلىرىنىڭ ھەق-ھوقۇقى، ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن نەچچە ئەسىردىن بۇيان كۈرەش قىلىپ كەلمەكتە. بىراق، بۇ ھەققانىي كۈرەش جەريانىدا، بەزى رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى رايوننىڭ تىنچلىقىغا ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئوبرازىغا ئېغىر زىيانلارنى ئېلىپ كەلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ خەتەرلىك ۋە زوراۋان دەپ قارالغان تەشكىلات «ئەبۇ سەيياف» (Abu Sayyaf Group - ASG) دۇر. 1990-يىللارنىڭ بېشىدا قۇرۇلغان بۇ تەشكىلات، دەسلەپتە ئىسلامىي دۆلەت قۇرۇش شوئارى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان بولسىمۇ، كېيىنچە تېررورلۇق، ئادەم تۇتقۇن قىلىش ۋە زوراۋانلىق پاتقىقىغا پېتىپ قالدى [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEk220bPknNplew64HjYVLJC6A2o_eXiUJhEiG_7W-HQCOidpjMvfM9jXS-9bvmpBxWE9Z6g04AB6tFU3EN9Cpe2uVppFegesiXKdQpEn5Xfvs1lU_nv3T3YTiOFbsg5bZdklw=). 2026-يىلىغا كەلگەندە، فىلىپپىن ھۆكۈمىتى ۋە رايونلۇق ئاپتونومىيەنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن بۇ تەشكىلاتنىڭ ھەربىي كۈچى زور دەرىجىدە ئاجىزلىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ قالدۇرغان جاراھەتلىرى ۋە رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىككە بولغان تەھدىتى يەنىلا مۇھىم مۇزاكىرە تېمىسى بولۇپ قالماقتا.

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: جەنجالانىدىن ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشقىچە

ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى 1991-يىلى ئابدۇراجاق ئەبۇبەكرى جەنجالانى تەرىپىدىن قۇرۇلغان. جەنجالانى ئافغانىستاندىكى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى ئۇرۇشقا قاتناشقان بولۇپ، ئۇ يەردىكى رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان [CFR](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGGAWscmJqQOgUprK064-OpICVmGbDeUHyPB5a-t5bc7tG67KwYrI69VBNwA4PprQ8y5TelgLPErj9j5BgarDe4iO04d1p478f4fU28vaQFx8qt4qwIyCZYe9joduVcEYg6898uiQPOxIWHIuhtRjkgQagZOI8BrhfeKBT6C3Z1c7Qnu3kqufPipWsyZHrq). ئۇ مورو مىللىي ئازادلىق فرونتى (MNLF) نىڭ فىلىپپىن ھۆكۈمىتى بىلەن تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈشىگە قارشى چىقىپ، تېخىمۇ رادىكال بولغان «ئىسلامىي ھەرىكەت» (Al-Harakatul Al-Islamiyyah) نى قۇرغان. تەشكىلاتنىڭ ئىسمى ئافغان مۇجاھىدلىرىنىڭ رەھبىرى ئابدۇل رەسۇل سەييافنىڭ شەرىپىگە قويۇلغان [West Point](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGhZcuTVmrod0YVW0Bh2Oyp5riqqVdiUn0fFwF_STHTmQ3bNmnzhDjDEiKWvmdO10IFDS-KTqUmn7pyNzpTNQg0K6ANfOxm8p1W-ZCRQj9SPQbdnbtlu84BkZOVxmWa1fHe9lrcKax-kaTbQGqneXd38YjtbWCxSekbRc12s_UBs4OKL-wPVLcPDBEMfCNFr3ICSVToEQ2hra0pug==).

1998-يىلى جەنجالانى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، تەشكىلاتنىڭ رەھبەرلىكى ئۇنىڭ ئىنىسى قەزافى جەنجالانىنىڭ قولىغا ئۆتكەن. بۇ مەزگىلدە تەشكىلات ئىدىيەۋى كۈرەشتىن بەكرەك، ئادەم تۇتقۇن قىلىپ تۆلەم تەلەپ قىلىش، پاراخوتلارغا ھۇجۇم قىلىش ۋە پارتلىتىش قاتارلىق جىنايى پائالىيەتلەرگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىغان. بولۇپمۇ 2004-يىلىدىكى 116 ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولغان «Superferry 14» پاراخوتىنى پارتلىتىش ۋەقەسى فىلىپپىن تارىخىدىكى ئەڭ ئېغىر تېررورلۇق ھۇجۇمى دەپ خاتىرىلەنگەن [DNI](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG8AUy_X3LSDQFI4NVc8lgVW9bzJ1vxT8EV9pr1qD9h1frVgp1PZbQN0HCEBqKYOUYp76Z4vLim9calv8dd5eJWS9yiEqnyQFe_k905pgOWp9g4-gIpFYpRnJez6wFSTv-VmOCzkHH6XVQw).

ISIS بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ۋە ماراۋى ئۇرۇشى

2014-يىلى ئەبۇ سەييافنىڭ مۇھىم رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان ئىسنىلون ھاپىلون (Isnilon Hapilon) ISIS غا بەيئەت قىلغان ۋە ISIS تەرىپىدىن «شەرقىي ئاسىيا ئەمىرى» دەپ ئېلان قىلىنغان [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEk220bPknNplew64HjYVLJC6A2o_eXiUJhEiG_7W-HQCOidpjMvfM9jXS-9bvmpBxWE9Z6g04AB6tFU3EN9Cpe2uVppFegesiXKdQpEn5Xfvs1lU_nv3T3YTiOFbsg5bZdklw=). بۇ بۇرۇلۇش تەشكىلاتنىڭ يەرلىك بىر گۇرۇپپىدىن خەلقئارالىق تېررورلۇق تورىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىشىنى كۆرسىتەتتى. 2017-يىلى ماراۋى شەھىرىنى ئىشغال قىلىش جېڭىدە ئەبۇ سەيياف مەۋتە (Maute) گۇرۇپپىسى بىلەن بىرلىشىپ، فىلىپپىن ئارمىيىسىگە قارشى بەش ئاي جەڭ قىلغان. بۇ ئۇرۇشتا ھاپىلون ئۆلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، بۇ ۋەقە رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك تەھدىتىنىڭ نەقەدەر ئېغىرلىقىنى پۈتۈن دۇنياغا كۆرسىتىپ بەردى [The Soufan Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEx7jDt9A5Ji773dkoLkuizoKcztew5olSUf6zH2Tf_qRfE2VDXwEbdK5GBFQPY1elP_72YjN4eJONkex-UO3zB_LndGiNs7P-gsz87XazKatZibTX0LbWDMiErXk2D2aqPVk-ocOQDciUxdtqQDQ==).

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، ئەبۇ سەييافنىڭ ISIS غا ئەگىشىشى ۋە بىگۇناھ خەلقنى نىشانلىغان پارتلىتىشلارنى ئېلىپ بېرىشى «پىتنە» (Fitna) نىڭ ئەڭ ئېغىر كۆرۈنۈشىدۇر. ئىسلام دىنى تىنچ ئاھالىلەرنى، ئاياللار ۋە بالىلارنى ئۆلتۈرۈشنى، كىشىلەرنى تۇتقۇن قىلىپ مال-دۇنيا تەلەپ قىلىشنى قاتتىق چەكلەيدۇ. بۇ تەشكىلاتنىڭ قىلمىشلىرى مورو مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەققانىي ئاپتونومىيە كۈرىشىگە داغ چۈشۈردى ۋە دۇنيا مىقياسىدا ئىسلامغا بولغان خاتا چۈشەنچىلەرنىڭ كۆپىيىشىگە سەۋەب بولدى.

رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك تەھدىتى ۋە ئىقتىسادىي تەسىرى

ئەبۇ سەيياف پەقەت فىلىپپىننىڭ ئىچكى مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەر بولغان مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە ئۈچۈنمۇ چوڭ تەھدىت بولۇپ كەلدى. سۇلۇ دېڭىزىدىكى پاراخوتلارنى تۇتقۇن قىلىش ۋە دېڭىز قاراقچىلىقى پائالىيەتلىرى رايوننىڭ سودا ۋە ساياھەت ئىقتىسادىغا ئېغىر زىيان سالدى. مالايسىيانىڭ ساباھ شتاتىدىكى ساياھەتچىلەرنى تۇتقۇن قىلىش ۋەقەلىرى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە ۋە چېگرا خەۋپسىزلىكىگە بېسىم ئېلىپ كەلدى [Counter Extremism Project](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHjrWJ4sc5PTvGj-BT68ciCRVzBbr5TuCytetaORHtE0bt5UUagXkybLbDJFEWxl7jRmGzlpL_-0uMJNTWH0gPoFXxVhI8RQP2O8CcU-_6QadEIt7oPmsAToKiUHAAB2lUhakSNBYxr-5ZpAr0xN1hoTB1PSHh7vA==).

بۇ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، فىلىپپىن، مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە ئوتتۇرىسىدا ئۈچ تەرەپلىك دېڭىز چارلاش ھەمكارلىقى قۇرۇلدى. بۇ ھەمكارلىق مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق خەۋپسىزلىكىنى قوغداش ۋە رادىكاللىققا قارشى بىر سەپتە تۇرۇشى جەھەتتىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى، رادىكاللىق ۋە تېررورلۇق چېگرا تونۇمايدۇ، ئۇنىڭ زىيىنى پۈتكۈل ئۈممەتكە ئورتاقتۇر.

2025-2026: ئەبۇ سەييافنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يېڭى تىنچلىق دەۋرى

يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا، فىلىپپىن ئارمىيىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز زەربە بېرىشى ۋە يەرلىك خەلقنىڭ قوللىشى بىلەن ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتى يىمىرىلىش گىرداۋىغا كەلدى. 2023-يىلى سۇلۇ ئۆلكىسى «ئەبۇ سەييافتىن خالىي» دەپ ئېلان قىلىنغان بولسا، 2025-يىلى ئىيۇن ئېيىدا باسىلان ئۆلكىسىمۇ رەسمىي ھالدا بۇ تەشكىلاتنىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلغانلىقىنى جاكارلىدى [PNA](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEky5J7CDCTGvxP8y14anL04iq-4W84nFDhD0k5EVMKZZBxHklz1nhs6Qb9EEAZ0f-rbkM9g_chXj60dS4ZOmA3ahXs9riJEJlIDk29uwxlOX0C9OxRnEHOMizbuka174kylw==). يۈزلىگەن تەشكىلات ئەزالىرى قوراللىرىنى تاپشۇرۇپ، جەمئىيەتكە قايتىپ كەلدى [The Soufan Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEx7jDt9A5Ji773dkoLkuizoKcztew5olSUf6zH2Tf_qRfE2VDXwEbdK5GBFQPY1elP_72YjN4eJONkex-UO3zB_LndGiNs7P-gsz87XazKatZibTX0LbWDMiErXk2D2aqPVk-ocOQDciUxdtqQDQ==).

بۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ ئارقىسىدا پەقەت ھەربىي كۈچلا ئەمەس، بەلكى «بانگسامورو مۇسۇلمان مىنداناۋ ئاپتونوم رايونى» (BARMM) نىڭ قۇرۇلۇشى ۋە تىنچلىق مۇساپىسىنىڭ ئىلگىرىلىشى تۇرماقتا. مورو ئىسلام ئازادلىق فرونتى (MILF) باشچىلىقىدىكى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت، يەرلىك خەلققە ئادالەت، مائارىپ ۋە ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بېرىش ئارقىلىق، ياشلارنىڭ رادىكال گۇرۇپپىلارغا قوشۇلۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى [PeaceGovPH](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHduCXDxhFfomGej2tjguMEPfSMHUPuaPOnur_j-g0kaStvcuIdL1UORC7QKHtCiuGd9ikLmtiFPAr9xCP6EROJcs2CAjYlH1l6zeO5tRQjgX-zb4MJIp1BcORq6VLmR6xZ3_xILn5k6Gp1Szkiij4r4ZVrerDn1HCxX2P0Ynj8xKhGInJ84nvKaB6AY1OAxKc=). 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان تۇنجى قېتىملىق پارلامېنت سايلىمى، رايوننىڭ تىنچلىق ۋە دېموكراتىيە يولىدىكى مۇھىم بىر قەدىمىدۇر.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن تەھلىل: ھەقىقىي جىھاد ۋە ئادالەت

ئەبۇ سەييافنىڭ مەغلوبىيىتى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، زوراۋانلىق ۋە تېررورلۇق ھېچقاچان ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەقسىتىگە يېتىشىگە ياردەم بېرەلمەيدۇ. ھەقىقىي جىھاد — زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، ئادالەتنى تىكلەش ۋە ئىنسانلارنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن تىرىشىشتۇر. ئەبۇ سەييافنىڭ قىلمىشلىرى ئىسلامنىڭ «رەھمەت» دىنى ئىكەنلىكىگە زىت بولۇپ، ئۇلار پەقەت ۋەيرانچىلىق ئېلىپ كەلدى.

مۇسۇلمان جەمئىيىتى سۈپىتىدە، بىز رادىكاللىقنىڭ يىلتىزى بولغان نامراتلىق، نادانلىق ۋە سىياسىي ئادالەتسىزلىككە قارشى كۈرەش قىلىشىمىز كېرەك. BARMM نىڭ تەجرىبىسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، سىياسىي سۆھبەت، ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ھوقۇقى ۋە ئىسلامىي قىممەت قاراشلارغا ئۇيغۇن بولغان ئىجتىمائىي ئىسلاھاتلار تېررورلۇققا قارشى ئەڭ كۈچلۈك قورالدۇر. بىزنىڭ ۋەزىپىمىز ياشلارغا ئىسلامنىڭ توغرا ئەقىدىسىنى، تىنچلىق ۋە كەڭ قورساقلىق پىرىنسىپلىرىنى ئۆگىتىش، شۇنداقلا ئۇلارنى پىتنە-پاساتلاردىن قوغداشتۇر.

خۇلاسە

ئەبۇ سەيياف تەشكىلاتىنىڭ فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى پائالىيەتلىرى بىر دەۋرنىڭ قاراڭغۇ سەھىپىسى سۈپىتىدە تارىختا قالماقتا. 2026-يىلىغا كەلگەندە، رايوندا تىنچلىقنىڭ نۇرى كۆرۈنۈشكە باشلىدى. بىراق، بىز يەنىلا ھوشيارلىقنى قولدىن بەرمەسلىكىمىز، رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشىگە يول قويماسلىقىمىز كېرەك. مورو مۇسۇلمانلىرىنىڭ كەلگۈسى زوراۋانلىقتا ئەمەس، بەلكى بىرلىك، ئادالەت ۋە ئىسلامىي ئەخلاق ئاساسىدىكى تەرەققىياتتىدۇر. ئىسلام ئۈممىتى بۇ جەرياندا فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى قېرىنداشلىرىنى قوللىشى، ئۇلارنىڭ تىنچلىق ۋە پاراۋانلىق ئىچىدە ياشىشى ئۈچۈن دۇئا ۋە ئەمەلىي ياردەملىرىنى ئايىماسلىقى لازىم.