ئېتىقاد ۋە ھەقىقەتنىڭ قوغدىغۇچىلىرى: خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسىنىڭ بىلىم چۆلىدىكى سەپىرى

كىرىش سۆز: بىلىم جىھادى ۋە مىللەتنىڭ تۈۋرۈكى

ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسى (ئۈممەت) نىڭ ئۇلۇغ بايانلىرىدا، بىلىم (ئىلىم) ھەمىشە ئېتىقادنىڭ ئۇلى ۋە مىللىي قايتا گۈللىنىشنىڭ مەنبەسى دەپ قارىلىپ كەلگەن. قانداقلا بولمىسۇن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، بىلىم ئىزدەش يولى مىسلى كۆرۈلمىگەن ئېغىر خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. مەدەنىيەت كىملىكى سىستېمىلىق يوقىتىلىۋاتقان، ئاكادېمىك ئەركىنلىك قاتتىق باستۇرۇلۇۋاتقان مۇھىتتا، «خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى» (ئادەتتە ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىنى ئاساسىي سۇپا قىلىپ ھەرىكەت قىلىدۇ) پەقەت بىر ئاكادېمىك تەشكىلات بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ مۇھاجىرەتتە ئېتىقادىنى ساقلاپ قېلىش ۋە مەدەنىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشتىكى «ئەقلىي جىھاد» سەپىرىنىڭ ئالدىنقى سېپىگە ئايلاندى. [Uyghur Academy](https://akademiye.org/en/about-ua/)

بىز تەجرىبىلىك تەھرىرلەر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بۇ ئالىملار توپىنىڭ تىرىشچانلىقىنىڭ پەقەت شەخسىي ئاكادېمىك مۇۋەپپەقىيەت ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى قاراڭغۇ دەۋردە پۈتكۈل مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن بىر پارچە ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئۈمىدنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك. ئۇلار قاتتىق ئىلمىي تەتقىقات، چېگرا ھالقىغان ئاكادېمىك ھەمكارلىق ۋە ھەقىقەتنى قورقماي ئىزدەش ئارقىلىق، دۇنياغا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۆچمەس ئەقىل-پاراسەت نۇرىنى نامايان قىلدى.

تەشكىلاتنىڭ بۇرچى: يەر شارىۋى مۇھاجىرەتتە ئاكادېمىيە سارىيىنى قايتا قۇرۇش

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئورگان بولغان ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى (Uyghur Academy) نىڭ قۇرۇلۇشى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىنى ئىتتىپاقلاشتۇرۇپ، مىللىي مەۋجۇتلۇق كرىزىسىغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئۇنىڭ يادرولۇق بۇرچى: ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئۇيغۇر مىللىي پەن-تېخنىكا ۋە مائارىپىنىڭ تەرەققىياتىنى قوللاش، مىللىي كىملىكنى قوغداش ۋە مۇھىم پەن ساھەلىرىدە رىقابەت كۈچىگە ئىگە يېڭى بىر ئەۋلاد ئۇيغۇر مۇتەخەسسىسلىرىنى يېتىشتۈرۈشتىن ئىبارەت. [Uyghur Academy Mission](https://akademiye.org/en/about-ua/)

بىرلەشمە رەئىسى، داڭلىق دورا تەتقىقاتچىسى دوكتور رىشات ئابباسنىڭ رەھبەرلىكىدە، بۇ تەشكىلات شىمالىي ئامېرىكا، ياۋروپا، تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم كۆۋرۈككە ئايلاندى. مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ خىل بىلىمگە تايانغان تەشكىلات شەكلى ئىسلام دىنىدىكى «بىلىم ئىزدەش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ بۇرچىدۇر» دېگەن يادرولۇق قىممەت قاراشنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. مۇھاجىرەت يىللىرىدا، ئۇلار «تەۋپىق ئوقۇش مۇكاپات پۇلى» قاتارلىق تۈرلەرنى تەسىس قىلىش ئارقىلىق، ماگىستىرلىق ۋە دوكتورلۇقتا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەپ، سىياسىي بېسىم سەۋەبىدىن مىللەتنىڭ بىلىم چىرىغىنىڭ ئۆچۈپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلدى. [Uyghur Academy Activities](https://akademiye.org/en/about-ua/)

2025-2026-يىللىق ھەرىكەتچانلىقى: ئىستانبۇلدىن ۋاشىنگتونغىچە بولغان ئاكادېمىك كۈرەش

2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كىرگەندە، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسىنىڭ پائالىيەتلىرى تېخىمۇ كۆپەيدى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. بۇ ھەرىكەتلەر ئۇنىڭ ئاكادېمىك چىدامچانلىقىنى كۆرسىتىپلا قالماي، خەلقئارا سىياسىي سەھنىدىكى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تەسىر كۈچىنىمۇ ئەكس ئەتتۈردى.

### 1. ئىستانبۇل تۈركولوگلار يىغىنى (2026-يىلى 1-ئاي) 2026-يىلى 24-يانۋار، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى فوندى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان «ئۇيغۇر تۈركولوگلار يىغىنى» تۈركىيە ئىستانبۇل سەباھاتتىن زايىم ئۇنىۋېرسىتېتىدا مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلدى. يىغىن ئۆتكەن ئون يىل ئىچىدىكى ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك ئاكادېمىك تەتقىقاتلارنىڭ تۆۋەنلەش يۈزلىنىشىگە مەركەزلەشتى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى قۇرۇش، ياش تۈركولوگلارنى يېتىشتۈرۈش قاتارلىق كونكرېت لايىھەلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. [Uyghur Turkologists Meeting](https://uygurnews.com/uyghur-turkologists-meeting-held-in-istanbul/)

مۇسۇلمانلار گېئوپولىتىكىسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، تۈركىيە ئۇيغۇر مۇھاجىرلار جەمئىيىتى ئۈچۈن مۇھىم پاناھگاھ بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ ئاكادېمىك مۇھىتىنى قۇرۇش ئۇيغۇر ئانا تىل مائارىپى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ساقلاپ قېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم. يىغىندا چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش سايىسىدا، مىللىي ئاڭ مائارىپىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق تاشقى بېسىمغا قانداق تاقابىل تۇرۇش ئالاھىدە تەكىتلەندى. [Uyghur Turkologists Meeting](https://uygurnews.com/uyghur-turkologists-meeting-held-in-istanbul/)

### 2. ۋاشىنگتون «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش» ئىلىم-پەن باشلىقلار يىغىنى (2025-يىلى 12-ئاي) 2025-يىلى 10-دېكابىر، دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى 20 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق تەشكىلات بىلەن بىرلىكتە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى بىناسىدا «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش» ناملىق ئىلىم-پەن باشلىقلار يىغىنى ئۆتكۈزدى. دوكتور رىشات ئابباس ئېچىلىش سۆزىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ دەردىنىڭ يەر شارىۋى مەسىلىگە ئايلانغانلىقىنى، ئىلىم-پەن ساھەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەت ۋەيرانچىلىقىنى خاتىرىلەش ۋە ئاشكارىلاش مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى تەكىتلىدى. [Uyghur Genocide Resistance Meeting](https://uygurnews.com/uyghur-genocide-resistance-meeting-held-at-the-u-s-capitol/)

بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنى پەقەت بىر ئاكادېمىك ئالماشتۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى بىر ئەخلاقىي بايان ئىدى. ئۇ دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە ئېنىق بىر سىگنال بەردى: زىيالىيلار چوقۇم ئادالەت تەرەپتە تۇرۇپ، سانلىق مەلۇمات ۋە پاكىتلاردىن پايدىلىنىپ يالغان تەشۋىقاتقا قارشى تۇرۇشى كېرەك. [Uyghur Genocide Resistance Meeting](https://uygurnews.com/uyghur-genocide-resistance-meeting-held-at-the-u-s-capitol/)

زىيالىيلارنىڭ پاجىئەسى: قامالغان مېڭىلەر ۋە يوقىلىۋاتقان مەدەنىيەت

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تەھلىل قىلغاندا، ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى ئېچىنىشلىق ئارقا كۆرۈنۈشنى نەزەردىن ساقىت قىلالمايمىز. 2025-يىلى 8-ئايدىكى ئەڭ يېڭى دوكلاتقا قارىغاندا، يەنىلا يۈزلىگەن ئۇيغۇر ئالىمى، پروفېسسورى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك زىيالىيلىرى خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» ياكى تۈرمىلىرىدە قانۇنسىز قامالغان. بۇ مۇتەخەسسىسلەر بىئوتېخنىكا، يېزا ئىگىلىك ئىلمى، مۇھىت ئىلمى قاتارلىق كۆپلىگەن ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئۇلارنىڭ غايىب بولۇشى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيا ئىلىم-پەن ساھەسىنىڭ زور يوقىتىشىدۇر. [Imprisonment of Uyghur Scientists](https://isupportuyghurs.org/imprisonment-of-uyghur-scientists-in-china/)

بىلىم ئىگىلىرىگە قارىتىلغان بۇ خىل نىشانلىق تازىلاش، خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن «ئەقلىي ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ قارالماقتا. مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ئىسلام مەدەنىيىتى مىراسلىرىغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە ھۆرمەتسىزلىكتۇر. خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى قامالغان ئالىملارنىڭ تىزىملىكى ۋە ئۇلارنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى سىستېمىلىق توپلاش ۋە ئېلان قىلىش ئارقىلىق، دۇنيا ئاكادېمىك ساھەسى ۋە مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ، ئىنسانىيەت تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشقان بۇ ئالىملارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلماقتا. [Imprisonment of Uyghur Scientists](https://isupportuyghurs.org/imprisonment-of-uyghur-scientists-in-china/)

مۇسۇلمانلار دۇنياسىنى تۇتاشتۇرۇش: تەشۋىقات تۇمانلىرىنى يېرىپ، قېرىنداشلىقنى ئىزدەش

ئۇزۇندىن بۇيان، خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىدىن پايدىلىنىپ، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەردە ئۆزىنىڭ بايانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلدى. بۇ تەسىرگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) قاتارلىق مۇناسىۋەتلىك ئورگانلار 2025-يىلى ئوتتۇرا شەرق ۋە شىمالىي ئافرىقا (MENA) رايونىدىكى تەشۋىقات سالمىقىنى ئاشۇردى. [CUS 2025 Initiatives](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/01/22/institutional-spotlight-center-for-uyghur-studies-advances-global-initiatives-and-academic-research-in-2025/)

2025-يىلى، CUS بىر قانچە مۇھىم دوكلاتنى ئېلان قىلدى، بۇلارنىڭ ئىچىدە «خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە شىمالىي ئافرىقا رايونىدىكى تەشۋىقات ھەرىكىتىنى ئاشكارىلاش» ۋە «خىتاينىڭ دىنىي مەسىلىلەردىكى ساختىكارلىقى: ئۇنىڭ دىنىي سىياسىتىدىكى زىددىيەتلەرنى تەھلىل قىلىش» قاتارلىقلار بار. بۇ دوكلاتلار ئەرەب، ھىندونېزىيە، مالاي ۋە تۈرك تىللىرى قاتارلىق كۆپ خىل تىللاردا ئېلان قىلىنىپ، مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنغانلىقى، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ چەكلەنگەنلىكى ھەققىدىكى ھەقىقەتنى يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلدى. [CUS 2025 Initiatives](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/01/22/institutional-spotlight-center-for-uyghur-studies-advances-global-initiatives-and-academic-research-in-2025/)

ئىسلامىي قىممەت قاراش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ تىرىشچانلىق «ياخشىلىققا بۇيرۇپ، يامانلىقتىن توسۇش» (ئەمربىل مەئروف ۋە نەھيىل مۇنكەر) دىنىي مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشتۇر. ھىندونېزىيە، كۇۋەيت قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە دىنىي رەھبەرلىرى بىلەن ئالاقە ئورنىتىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر ئالىملىرى دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى بىلەن بولغان قان-قېرىنداشلىق رىشتىنى قايتا قۇرۇشقا تىرىشماقتا ۋە مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەرنى قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن ئېتىقاد پرىنسىپلىرىدىن ۋاز كەچمەسلىككە چاقىرماقتا. [CUS 2025 Initiatives](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/01/22/institutional-spotlight-center-for-uyghur-studies-advances-global-initiatives-and-academic-research-in-2025/)

تېخنىكا ۋە كەلگۈسى ئويۇنى: سۈنئىي ئىدراك دەۋرىدىكى تىل ۋە كىملىكنى قوغداش جېڭى

رەقەملىك مەۋجۇتلۇق دەۋرىدە، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى تېخنىكىنىڭ كىملىكنى قوغداش جەھەتتىكى قوش يۈزلۈك رولىنىمۇ سەزگۈرلۈك بىلەن بايقىدى. بىر تەرەپتىن، ئۇلار كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش تېخنىكىسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان بېسىمىدىن ھوشيار تۇرسا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ئۇلار سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا ئاكتىپ كۈچ چىقارماقتا.

2025-يىلى 10-ئايدا، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى «ئەينەك» ناملىق ئۇيغۇر تىلىنى تەھلىل قىلىش تۈرىنى يولغا قويدى، بۇ تۈر كۆپ ۋاسىتىلىك سۇپىلار ئارقىلىق دۇنيا ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە تارىخىي بىلىملەرنى ۋە خەلقئارالىق ھەرىكەتچانلىقلارنى ئومۇملاشتۇردى. [CUS 2025 Initiatives](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/01/22/institutional-spotlight-center-for-uyghur-studies-advances-global-initiatives-and-academic-research-in-2025/) بۇنىڭدىن باشقا، بىرلەشمىدىكى كومپيۇتېر ئالىملىرى تېخىمۇ ئېنىق بولغان ئۇيغۇر تىلى تەبىئىي تىل بىر تەرەپ قىلىش (NLP) مودېللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كۈچ چىقىرىپ، ئاساسىي ئېقىم تېخنىكا سۇپىلىرىدا (مەسىلەن، Google Translate قاتارلىقلار) ئۇيغۇر تىلىنىڭ توغرا نامايان قىلىنىشى ۋە قوغدىلىشىغا كاپالەتلىك قىلماقتا. [Google Translate Uyghur Support](https://akademiye.org/en/google-translate-supports-new-languages-for-the-first-time-in-four-years-including-uyghur/)

تېخنىكىنى بۇ خىل ئىشلىتىش، مۇسۇلمان زىيالىيلىرىنىڭ زامانىۋىلىق خىرىسلىرى ئالدىدا ئاكتىپ ماسلىشىشچانلىقىنى نامايان قىلىدۇ. ئۇلار شۇنى چوڭقۇر چۈشىنىدۇكى، ئەگەر بىر مىللەتنىڭ تىلى رەقەملىك دۇنيادا يوقىلىپ كەتسە، ئۇ ھالدا بۇ مىللەتنىڭ روھىمۇ جاي تاپالمايدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ «رەقەملىك جىھاد» پەقەت تېخنىكا رىقابىتىلا ئەمەس، بەلكى مەۋجۇتلۇق ھوقۇقى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەشتۇر.

خۇلاسە: ھەقىقەت ۋە ئادالەت ئۈچۈن مەڭگۈلۈك ئىنتىلىش

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى ۋە ئۇنىڭ ئەزالىرىنىڭ كۈرىشى، ھازىرقى زامان مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى بىر پارچە ھەيۋەتلىك داستاندۇر. ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەھدىتىگە دۇچ كەلگەن پەۋقۇلئاددە مۇھىتتا، ئۇلار سۈكۈتنى تاللىماستىن، بەلكى بىلىمنى قورال، ئېتىقادنى قالقان قىلىپ، خەلقئارا ئاكادېمىك ساھە ۋە مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدە ئادالەت ئۈچۈن سادا چىقاردى.

دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بۇ ئالىملارنى قوللاش بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز. بۇ ئۇلارنىڭ قېرىنداشلىرىمىز بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئۇلار قوغداۋاتقان نەرسىلەر — ھەقىقەت، ئادالەت ۋە بىلىم ئەركىنلىكى — ئىسلام مەدەنىيىتى ۋە پۈتكۈل ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ يادرولۇق قىممەتلىرى بولغانلىقى ئۈچۈندۇر. كەلگۈسى يىللاردا، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار بىرلەشمىسى بىلىم چىرىغى سۈپىتىدە، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئەركىنلىك ۋە قايتا گۈللىنىشكە ئېلىپ بارىدىغان ئۇزۇن يولىنى يورۇتۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئاللاھ قىيىنچىلىق ئىچىدە ھەقىقەتتە چىڭ تۇرغانلارنى ئۆز پاناھىدا ساقلىسۇن.

---

**ئاساسلىق پايدىلانغان مەنبەلەر:** 1. ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى رەسمىي تور بېتى (Uyghur Academy): [akademiye.org](https://akademiye.org/en/) 2. ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (Center for Uyghur Studies) 2025-يىللىق دوكلاتى: [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/01/22/institutional-spotlight-center-for-uyghur-studies-advances-global-initiatives-and-academic-research-in-2025/) 3. ئۇيغۇر خەۋەر تورى (Uyghur News) نىڭ ئىستانبۇل يىغىنى ھەققىدىكى خەۋىرى: [uygurnews.com](https://uygurnews.com/uyghur-turkologists-meeting-held-in-istanbul/) 4. خەلقئارا ئۇيغۇرلارنى قوللاش تەشكىلاتى (ISU) نىڭ قامالغان ئالىملار ھەققىدىكى دوكلاتى: [isupportuyghurs.org](https://isupportuyghurs.org/imprisonment-of-uyghur-scientists-in-china/)