بىز خەلىپىلىك: بۇ ئاتالغۇنىڭ تارىخى ۋە تەرەققىياتىغا، شۇنداقلا ئۆتكەن ئون يىلدا ئەرەب دۇنياسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەنزىرىسىگە كۆرسەتكەن چوڭقۇر تەسىرىگە ئومۇمىي نەزەر.

كىرىش سۆز: ئاتالغۇ ئەسلىمە بىلەن كەلگۈسى ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈك سۈپىتىدە

«بىز خەلىپىلىك» دېگەن ئاتالغۇ پەقەت ئۆتۈپ كېتىدىغان بىر سىياسىي شۇئار بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسلام تارىخىدا، بولۇپمۇ ئۆتكەن ئون يىلدا، ئۈممەتنىڭ بىرلىك ۋە ئىگىلىك ھوقۇققا بولغان ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان روھىي ۋە سىياسىي تايانچ نۇقتىسىنى ئىپادىلىدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ ئاتالغۇنىڭ ئۆتكەن ئون يىلدىكى زەربىلەرنى بېسىپ ئۆتۈپ، سايكس-پىكو چېگرالىرى ۋە تاشقى ئارىلىشىشلار ئارىسىدا پارچىلىنىپ كەتكەن كىملىكنى قايتا قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان مەدەنىيەت تۈرى سۈپىتىدە قايتا شەكىللەندۈرۈلگەنلىكىنى كۆرىمىز. «بىز خەلىپىلىك»نى چۈشىنىش قەدىمكى رەھبەرلەرنىڭ چاقىرىقلىرىدىن تارتىپ، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيانىڭ پايتەختلىرىدە ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان ئىدىيىۋى يىغىنلارغىچە بولغان تارىخنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا شۇڭغۇشنى تەلەپ قىلىدۇ [hizb-uttahrir.info](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH5_aU-ZsZRmimsjnBnwPXn3ByMfrabb9oV9G6ATmzBoww17tCqYtzFxYSFfZqmL-wq6z1ANe-0QPiiVa1nHoHvHw7W6D15X8n0gxPwODMiTpwAUHY0ci_hWoU5EVsfB4hqSW1XIQqKCxB2qKQmSFVgVmkZyG93kx58uoCOsHIKrxUI_IyC14ZgUPi_afLS).

تارىخىي يىلتىزلار: «ھەرسەمە»نىڭ چاقىرىقىدىن 1924-يىلدىكى يىمىرىلىشكىچە

سىياسىي ئەدەبىياتتا «بىز خەلىپىلىك» دېگەن ئىبارىنىڭ كېلىپ چىقىشى تارىخىي ھەل قىلغۇچ پەيتلەرگە تۇتىشىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆرۈنەرلىكى ئابباسىيلار قوماندانى ھەرسەمە ئىبنى ئەيننىڭ: «بىز خەلىپىلىكنى ئورنىتىمىز، ئۇلار ئۈچۈن يول ئاچىمىز، ئاندىن ئۇلار ئىشلاردا بىزنى چەتكە قېقىپ، ئۆزلىرى ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ» دېگەن سۆزىدۇر [alorwahalwuthqa.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEs_qwWNkd7l7npiTI1072L34WPiq3rmd8ovbC1Wiw_yzV-YuLGKsvHWhqBTbr_4KQ1ojWRK59dYA8Q5lnG6un7T_55CA5IppfciHNWbVWFc6n_J3GeAQ7aKHeo8Y-T6bi30ELl2tFaOkweWDB3MqGocwmKDSpf0oDRTgxPdYO1qYLHgwo--1Vyy_WB_StMpFFKYX9j_i_dTWwPsunfe1XDwwAxDHPj2zD_IumyWByqcLobXOoUgiELkl8w2TpUkXqyfAO4dUOhB2n73mCwWn2WqOwqNZwxVHAJNlH9dGeH7h_2XUM97oVOqmxyHjqvoxIenZSAAYFJu48cxVKd8HHKIXj6YT3ai3pAI0pkl_BdZ09biApdg0uwTGMCsloR-KF-OnnM). بۇ چاقىرىق ئۈممەتنىڭ گەۋدىسىنى بەرپا قىلىۋاتقان جانلىق كۈچلەر بىلەن ئادالەت ۋە شۇرا مەقسەتلىرىدىن چەتنەپ كېتىشى مۇمكىن بولغان ھۆكۈمران ئېلىتلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئىپادىلەيتتى.

1924-يىلى ئوسمانلى خەلىپىلىكىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن، ئۈممەت بىر ئەسىر داۋاملاشقان «سىياسىي ئازغۇنلۇق»قا كىردى. بۇ ئاتالغۇ ئورگانىك رېئاللىقتىن «ستراتېگىيەلىك سېغىنىش»قا ئايلاندى. 20-ئەسىرنىڭ بويىچە، جامالىددىن ئافغانىدىن ھەسەن ئەلبەنناغىچە بولغان ئىسلام ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى بۇ ئىدىيىنى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى قالقان سۈپىتىدە قايتا جانلاندۇرۇشقا ئۇرۇندى [asharqalarabi.org.uk](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHfbaclNfTDvmSrwoZDb3g46LLdszYk7mTS-p5qw_4bRAi8I_-hBJJK5Sv1_70OLCWwpPAJBV6MOOL5NZv1YrS85EBEFFlUw-4bWc2RYvSmG41DnV0-BxjAcnremZ4uBBdiNLRsqUMOaje0JJGfI3F6kg==). بىراق، خەلىپىلىكنىڭ خارابىلىكى ئۈستىگە قۇرۇلغان زامانىۋى دۆلەت تەرەققىيات ۋە ئىززەت-ھۆرمەتنى قولغا كەلتۈرەلمىدى، بۇنىڭ بىلەن «بىز خەلىپىلىك» دېگەن ئوت ئۈممەتنىڭ ئورتاق ئېڭىدا يېنىك ھالەتتە قالدى.

ئوغرىلانغان ئون يىل (2014-2024): بۇرمىلاش ۋە ئىدىيىۋى توقۇنۇش

ئۆتكەن ئون يىل (2014-2024) بۇ ئاتالغۇنىڭ يولىدىكى ئەڭ خەتەرلىك ئۆزگىرىشكە شاھىت بولدى. «داعش» قاتارلىق رادىكال تەشكىلاتلار سىياسىي بوشلۇق ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىكتىن پايدىلىنىپ، خەلىپىلىكنىڭ بۇرمىلانغان بىر نۇسخىسىنى ئېلان قىلدى. بۇ ئېلان پەقەت بىر ھەربىي ھەرىكەت بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسلامنىڭ بۈيۈك سىمۋولىنى ئوغرىلاپ، فىقھىي قانۇنىيەت ۋە خەلقنىڭ قوللىشىدىن مەھرۇم بولغان قانلىق كۈنتەرتىپلەر ئۈچۈن ئىشلىتىش ئۇرۇنۇشى ئىدى [180post.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFIJcrQACuHJj2eeqruzuQROn-zSiR5Hpx_CBzeOP6affrVqyYbOcGwHHxeZexCZ7T-MIJhiHMDYdYyijyeRrLl6wcOCW7_2UHkf2mharyKQLRTRcd6bsk2ll9C_g==).

بۇ مەزگىلدە، بۇ ئاتالغۇ خەلقئارالىق «تېررورلۇق تامغىسى»دىن ئازاب چەكتى، ئەمما جاۋاب ئىسلام ئۆيىنىڭ ئىچىدىن كەلدى. مۇتەپەككۇرلار ۋە ئالىملار بۇ ئۇقۇمنى قايتا تەھقىقلەشكە باشلىدى، خەلىپىلىكنىڭ ماھىيىتىنىڭ بەيئەت، شۇرا ۋە ھوقۇقلارنى قوغداشقا ئاساسلانغان «پۇقرالىق توختامى» ئىكەنلىكىنى، قان تۆكۈش ئارقىلىق چېگرالارنى ھالقىغان زۇلۇم سىستېمىسى ئەمەسلىكىنى تەكىتلىدى [ecssr.ae](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHc9WQpDAcL0l8gVS_-c-jgng8cSC2VqHCxUbekLJTUrDwGolL6ibw-VvWrbFmEAy9dns_HZkaxOpczQtNmscVqcGky8lsDbsSY6hv4bYpaK-nmFrpLB09YNFozfL8Pl4IpvZ9w4eAhZatd7xinvvZhmn1rYJ5tFt28HWSWSXmgET5-4YrWURFyqOr46zheLeicGZyNcsIcqCSZFgCjOISBsPQuDtZGPz45biUKoCqWbzGU4ikfO6VXWLWg3FahTU-vLOUY-g97lvBrqF7drC1Dm-YEmA1C9K3yVYeB1XPx6kTuDEiz0eS5VdmdRQghKeCsBN7lrs-LM3qyeFCVSkY6ivpHtKBHbLlgFpZFTciKR7mLaETeCc-UKY-sjEIbbFV1wgQCCn_aqaRB2OkkxlO0aYG1Ao1BezRl9QmJfkEBfW_AZiRA7l1nNksfpf9R3WCU2nARvQA=). بۇ ئىدىيىۋى تۇغۇت 2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە كۆرۈۋاتقان سىياسىي پىشىپ يېتىلىشكە يول ئاچتى.

2026-يىل: ئاتالغۇنى بىر پۈتۈن ئىسلام توپى سۈپىتىدە ئەسلىگە كەلتۈرۈش

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، ئېنىقراق ئېيتقاندا يانۋاردا، «خەلىپىلىك 2026» يىغىنى «پارچىلىنىشتىن بىرلىككە» دېگەن شۇئار ئاستىدا ئۆتكۈزۈلدى [hizb-ut-tahrir.info](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGwWVoSUsZHBlHvnQlPfI8uQ0en5ywFxqg4y2Wd6X2clV6joe1Etci8ktPUsTAoL9kFbpgdWu6czC-NIkL02YhZGX9svhzzGorSebMIyQOfT7HbsV5EIVRVgmrJf5AaYIRJKuTw8zLNVDOhGqJws59BWwNXf94CRpl7_k9Bs2yTEA==). بۇ يىغىن پەقەت ھېسسىيات شۇئارلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، رەقەملىك دەۋردىكى «بىز خەلىپىلىك» دەپ ئاتىلىدىغان نەرسىگە ستراتېگىيەلىك قاراشنى ئوتتۇرىغا قويدى. مۇنازىرىلەر ئىسلام بىرلىكىنىڭ پەقەت چېگرالارنى بىرلەشتۈرۈشلا ئەمەس، بەلكى ئۈممەتنىڭ بايلىقىنى قوغدايدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بىرلىشىش ئىكەنلىكىگە مەركەزلەشتى.

### «4+2» مودېلى ۋە ئىقتىسادىي ئىگىلىك ھوقۇق: دوكتور ئەبۇ تەلھە ئۆزىنىڭ 2026-يىلدىكى يىغىنلاردا مۇزاكىرە قىلىنغان «ئوتتۇرا شەرق مودېلى» ناملىق ئەڭ يېڭى كىتابىدا رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارغا قارىتا تەھلىلىي كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، «بىر پۈتۈن ئىسلام توپى» قۇرۇشقا چاقىردى [hizb-uttahrir.info](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH5_aU-ZsZRmimsjnBnwPXn3ByMfrabb9oV9G6ATmzBoww17tCqYtzFxYSFfZqmL-wq6z1ANe-0QPiiVa1nHoHvHw7W6D15X8n0gxPwODMiTpwAUHY0ci_hWoU5EVsfB4hqSW1XIQqKCxB2qKQmSFVgVmkZyG93kx58uoCOsHIKrxUI_IyC14ZgUPi_afLS). بۇ يەردىكى ئاساسىي ئىدىيە شۇكى، ئىسلام دۆلەتلىرىدىكى نامراتلىق ۋە پارچىلىنىش بايلىق كەمچىللىكىدىن ئەمەس، بەلكى بايلىقنى ئادىل تەقسىم قىلىشقا كاپالەتلىك قىلىدىغان ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنى تاشقى ئىستېمالدىن قوغدايدىغان بىرلىككە كەلگەن سىياسىي قۇرۇلمىنىڭ يوقلۇقىدىندۇر. بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئاتالغۇ «بىز سىرتقى بىر قۇتقۇزغۇچىنى كۈتمەي، ئادالەتنى ئورنىتىشقا مەسئۇل» دېگەنلىكتۇر.

ئىجتىمائىي تەسىر: ئەرەب ياشلىرى ۋە «ئۈچىنچى يول»نى ئىزدەش

ئىجتىمائىي جەھەتتىن، «بىز خەلىپىلىك» ئاتالغۇسى ئەرەب باھارىدىن كېيىنكى ئۈمىدسىزلىكتىن ئازاب چەككەن ئەرەب ياشلىرى ئارىسىدا تەۋرىنىش پەيدا قىلدى. نۇرغۇن دۆلەتلەردە سىياسىي يوللارنىڭ توسۇلۇپ قېلىشىغا ئەگىشىپ، ياشلار خەلىپىلىك ئۇقۇمىغا ئۆتمۈشكە قايتىش سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئادالەت ۋە ھېسابات بېرىش ئىمكانىيىتىنى تەمىنلەيدىغان قىممەت قارىشى رامكىسى سۈپىتىدە قاراشقا باشلىدى [aljazeera.net](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGbsTOo90FrhGk-sPO6a7sh9nhf8x-a1xAoJkkqYWEwSy5hwnV4iRkUbfA4aXtVN8P7g0GB4J9qxnUUdhDWgr3c8a0YykcMnxkTB6O0yp85OGDXVlDc4dB_rXf5rDJ31hHpBfI7CoDs5KEO9EYpv4HbZcGqkmWoC_jlLpmTof_p_Xukd_vlI8lYKYmtPbOX2dV8HopYk8LWGt2vucsqGjq-UNnWAu5sg95psBCQF7X8AYMKeJTyt_0jrV6dYGFrwN7dQIA-66mmx47BXOLB-DDo1VcGJklTBd9jbYmXF-GdmcH9aAsE_l8An-65_Ku68XH17TcyGGcmABOSS8yVa5On9yzuAqAonO47JapuNouMpuHr1nQvdw==).

«شۇئارلار سىستېمىسى»دىن «قىممەت قارىشى سىستېمىسى»غا ئۆتۈش 2026-يىلىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكىدۇر. مۇسۇلمان ياشلار ئەمدى ئۇلارغا بۇيرۇق بېرىدىغان بىر خەلىپىنى ئىزدەۋاتقىنى يوق، بەلكى ئۇلارنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ھۆرمەتلەيدىغان ۋە «شەرىئەتكە ئىگىلىك ھوقۇق، ئۈممەتكە ھاكىمىيەت»نى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان بىر سىستېمىنى ئىزدەۋاتىدۇ [hizb-ut-tahrir.info](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE0d9lwM2K1oNSUY336oFCNkCAapSKJhU47F3GLRgAEvwM_s2D5Y9nXsR1w-_dekJgb-2hUp2SzKgETfqg1o31bXAUeC-VWf9lfs9fNutvWGH_mJJWa34KTgIftSopVv6toe5yMs-nD2NchfmS-Im4_Iu7ryUf35Pu3Zu8Zkm6iIfT6b2SeuD_emXaDRIEoyo0_GdvQmA-g). بۇ يېڭى ئاڭ غەربكە بېقىنىشنى رەت قىلغاندەك، رادىكاللىقنىمۇ رەت قىلىپ، «ئۈچىنچى سىياسىي ئويغىنىش» دەپ تەسۋىرلەشكە بولىدىغان ھەرىكەتنى شەكىللەندۈردى.

ھازىرقى مەنزىرىدىكى گېئوسىياسىيىلىك خىرىسلار

بۇ ئىدىيىۋى تەرەققىياتنىڭ مۇرەككەپ گېئوسىياسىيىلىك رېئاللىق بىلەن سوقۇشىدىغانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. 2026-يىلى، رايون يەنىلا ھەربىي ئارىلىشىش ۋە خەلقئارالىق ئىقتىسادىي بېسىملارنىڭ تەسىرىدىن ئازاب چېكىۋاتىدۇ [arab-reform.net](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGcLAE2hXP892VeK3jBdvNr0rPfcMGmMbIzR4zPF1Ueb29unboUmPYEeFKRhNTqU5TCWxB8IgmsUfBhu-I61SAcbPENCV6uqKts9VrKig0M4qNqS1EIfFUNZf4SHH6QG2w-O0noIQTBlPkPh2wI9TD4ksSLOvo6slmXIb8w9s_fLwMlh_IWUR4mCABSosc0PzWwR_4J2OiSfaKdttH-k-uxGgsqkZV-6sTQ_uegDClL3sEQGPZvQD6E20B3f54KkkRe14f16DItIhCinMwkJ_hxCABuRFcyQHfpTaaGP_ye8lMrcdD1vFygejEqa-OYzRLrIzNqK15Y7AGjcRtZ792ePUQrxuDsmZngdouqy5giGES-Gzg26C7IeByANvE5FZwSkqPkw6cOTIU=). ھازىرقى ھاكىمىيەتلەر «بىز خەلىپىلىك» نۇتۇقىنىڭ كۈچىيىشىنى ئۆزلىرىنىڭ دۆلەتلىك قانۇنىيىتىگە تەھدىت دەپ قارىسا، خەلقئارالىق ئاكتىيورلار ئۇنى ھۆكۈمرانلىققا ئاساسلانغان دۇنيا تەرتىپىگە تەھدىت دەپ قارايدۇ.

قانداقلا بولمىسۇن، سۈرىيە ۋە لىۋان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى قارشى تۇرغۇچى كۈچلەر بىلەن يەرلىك جەمئىيەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنلىشىش ۋە باشقا باشقۇرۇش مودېللىرىنى ئىزدەش، «چېگرالارنى ھالقىغان بىرلىك» ئىدىيىسىنىڭ ئەمدى خىيال ئەمەس، بەلكى ئېغىر ئىقتىسادىي كرىزىسلار ئاستىدا ھايات قېلىش ئۈچۈن زۆرۈرىيەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [arab-reform.net](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGcLAE2hXP892VeK3jBdvNr0rPfcMGmMbIzR4zPF1Ueb29unboUmPYEeFKRhNTqU5TCWxB8IgmsUfBhu-I61SAcbPENCV6uqKts9VrKig0M4qNqS1EIfFUNZf4SHH6QG2w-O0noIQTBlPkPh2wI9TD4ksSLOvo6slmXIb8w9s_fLwMlh_IWUR4mCABSosc0PzWwR_4J2OiSfaKdttH-k-uxGgsqkZV-6sTQ_uegDClL3sEQGPZvQD6E20B3f54KkkRe14f16DItIhCinMwkJ_hxCABuRFcyQHfpTaaGP_ye8lMrcdD1vFygejEqa-OYzRLrIzNqK15Y7AGjcRtZ792ePUQrxuDsmZngdouqy5giGES-Gzg26C7IeByANvE5FZwSkqPkw6cOTIU=).

خۇلاسە: خەلىپىلىك داۋاملىشىۋاتقان مەدەنىيەت ھەرىكىتى سۈپىتىدە

2026-يىلىدىكى «بىز خەلىپىلىك» ئاتالغۇسى ئۈممەتنىڭ ئىنسانىيەتكە شاھىت بولۇش رولىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسى سۈپىتىدە پىشىپ يېتىلدى. بۇ پەقەت خۇلەفائى راشىدىن دەۋرىگە بولغان سېغىنىشلا ئەمەس، بەلكى ئادالەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىسلام كىملىكىنى دەۋر قوراللىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈشكە تىرىشىدىغان ئەمەلىي بىر تۈردۇر. ئۈممەت بۈگۈن خەلىپىلىكنىڭ تەيىنلەنگەن بىر شەخس ئەمەس، بەلكى شەخسنىڭ ئۆز ئۈممىتىگە بولغان مەسئۇلىيىتىنى تونۇشىدىن باشلىنىپ، ئىسلامنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغدايدىغان ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ كەلگۈسىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان سىياسىي گەۋدە بىلەن ئاخىرلىشىدىغان «مەدەنىيەت ھالىتى» ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى.