بىز شەرقىي تۈركىستان: دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى قوزغاۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى ۋە مىللىي كىملىكنى قوغداش يولىدىكى كۈرەشلەر

كىرىش سۆز: بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق كۈرىشى

«بىز شەرقىي تۈركىستان» دېگەن بۇ سۆز بۈگۈنكى كۈندە پەقەت بىر جۇغراپىيەلىك نام ياكى سىياسىي تېرمىن بولۇپلا قالماستىن، بەلكى زۇلۇمغا قارشى تۇرۇۋاتقان، ئۆز كىملىكىنى، دىنىنى ۋە ئەركىنلىكىنى قوغداش ئۈچۈن جان تىكىپ كۈرەش قىلىۋاتقان بىر مىللەتنىڭ ئورتاق ساداسىغا ئايلاندى. 2026-يىلىغا قەدەم قويغان بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدىكى ئەڭ جىددىي كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى سۈپىتىدە ئۆز قىممىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر دۇچ كېلىۋاتقان بۇ سىناق، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ۋىجدان ۋە ئادالەت ئۆلچىمىنى سىنىماقتا. [Amnesty International](https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/report-china/)

كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى: سىستېمىلىق زۇلۇمنىڭ كۆرۈنۈشلىرى

شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم بىر قانچە قاتلامدىن تەركىب تاپقان. بىرىنچىدىن، مىليونلىغان كىشىنىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» نامى ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇلۇشى، خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ باھالانغان. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ رايوندىكى قىيناش، جىنسىي زوراۋانلىق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك ئەھۋاللىرى ئېغىر دەرىجىدە مەۋجۇت. [OHCHR Report](https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region)

يېقىنقى يىللاردا، بولۇپمۇ 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى» تېخىمۇ كۈچەيتىلدى. چىراي تونۇش تېخنىكىسى، DNA ئەۋرىشكىسى يىغىش ۋە تېلېفونلارنى ئۈزلۈكسىز نازارەت قىلىش ئارقىلىق، رايون بىر «ئوچۇق تۈرمە» گە ئايلاندۇرۇلدى. بۇ خىل بېسىم سىياسەتلىرى پەقەت سىياسىي ئۆكتىچىلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنى، جۈملىدىن ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش ۋە ساقال قويۇش قاتارلىق دىنىي پائالىيەتلىرىنىمۇ نىشان قىلماقتا. [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/asia/china-and-tibet)

دىنىي ۋە مىللىي كىملىكنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشلىرى

ئىسلام دىنى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مىللىي كىملىكىنىڭ ئاجرىماس بىر قىسمىدۇر. شۇڭلاشقا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى بىۋاسىتە مىللەتنىڭ يىلتىزىغا قىلىنغان ھۇجۇمدۇر. مىڭلىغان مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى ياكى ساياھەت ئورنىغا ئايلاندۇرۇلۇشى، قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي كىتابلارنىڭ مۇسادىر قىلىنىشى بۇنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر. [ASPI Cultural Erasure Report](https://www.aspi.org.au/report/cultural-erasure)

مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەڭ ئېچىنىشلىق بولغىنى، ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ ئائىلىلىرىدىن ئايرىۋېلىنىپ، «بالىلار لاگېرلىرى» ياكى ياتاقلىق مەكتەپلەردە ئۆز تىلى ۋە دىنىدىن ياتلاشتۇرۇلۇپ تەربىيەلىنىشىدۇر. بۇ سىياسەت بىر ئەۋلادنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدۇر. ئىسلام قىممەت قارىشى بويىچە، ئائىلە ۋە ئەۋلادنى قوغداش ئەڭ مۇقەددەس ۋەزىپىلەرنىڭ بىرىدۇر، شۇڭا بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش مۇسۇلمانلارنىڭ ۋىجدانىغا سىغمايدىغان بىر ئەھۋالدۇر.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ ساداسى

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە ئىسلام دۇنياسىنىڭ پوزىتسىيەسى ھەمىشە تالاش-تارتىش تېمىسى بولۇپ كەلدى. بىر قىسىم مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىشنى تاللىغان بولسىمۇ، لېكىن مۇسۇلمان خەلقلەر ئارىسىدا شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ھېسداشلىق ۋە قوللاش كۈنسايىن كۈچەيمەكتە. [Al Jazeera Analysis](https://www.aljazeera.com/where/xinjiang/)

ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ بۇ مەسىلىدە تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينىشى كېرەكلىكى ھەققىدە چاقىرىقلار كۆپەيمەكتە. مۇسۇلمان ئۆلىمالار ۋە جەمئىيەت ئەربابلىرى «مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر، ئۇنىڭغا زۇلۇم قىلمايدۇ ۋە ئۇنى زالىمنىڭ قولىغا تاشلاپ قويمايدۇ» دېگەن ھەدىس شەرىپنىڭ روھى بويىچە، شەرقىي تۈركىستانلىق قېرىنداشلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشنىڭ بىر دىنىي مەجبۇرىيەت ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن بىر قىسىم خەلقئارالىق ئىسلام كونفرانسلىرىدا، ئۇيغۇر مەسىلىسى تۇنجى قېتىم كۈنتەرتىپكە كۈچلۈك شەكىلدە كىرىشكە باشلىدى.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى ۋە جازا تەدبىرلىرى

غەرب دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا، ئەنگلىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى بىر قاتار قانۇنلارنى قوبۇل قىلدى. «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) خىتاينىڭ بۇ رايوندىن چىقىرىدىغان مەھسۇلاتلىرىغا قارىتا قاتتىق چەكلىمىلەرنى قويدى. [U.S. Department of State](https://www.state.gov/forced-labor-in-the-xinjiang-uyghur-autonomous-region/)

2026-يىلىغا كەلگەندە، تېخىمۇ كۆپ دۆلەت خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قىلمىشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىشقا باشلىدى. خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىگە سۇنۇلغان ئەرزلەر ۋە خەلقئارالىق مۇستەقىل سوتلارنىڭ ھۆكۈملىرى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۈستىدىكى سىياسىي بېسىمنى ئاشۇردى. بۇ جەرياندا، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر دىياسپوراسى ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە دۇنياغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/)

مىللىي كىملىكنى قوغداش: تىل، مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد

«بىز شەرقىي تۈركىستان» ھەرىكىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم نىشانلىرىدىن بىرى — مىللىي كىملىكنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشتۇر. چەتئەللەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئانا تىل مەكتەپلىرىنى ئېچىش، ئۇيغۇر تائاملىرى، سەنئىتى ۋە ئەدەبىياتىنى تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە تاقابىل تۇرماقتا. ئىسلامىي قىممەت قاراشلار بۇ كۈرەشنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكى بولۇپ، مەسچىتلەر ۋە دىنىي جەمئىيەتلەر ئۇيغۇرلارنىڭ جەم بولۇش ۋە ئۆز-ئارا ياردەم بېرىش سورۇنلىرىغا ئايلانغان.

ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە پائالىيەتچىلىرى رەقەملىك دۇنيادىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاڭلاتماقتا. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قوزغالغان «#MeTooUyghur» ۋە «#StopUyghurGenocide» قاتارلىق ھەرىكەتلەر مىليونلىغان كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتتى. بۇ كۈرەش پەقەت سىياسىي ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ روھىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشىدۇر.

خۇلاسە: ئادالەتنىڭ غەلىبىسىگە بولغان ئىشەنچ

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى بۈگۈنكى دۇنيانىڭ ۋىجدان سىنىقىدۇر. زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، بىر مىللەتنىڭ ئەركىنلىككە بولغان تەلپۈنۈشىنى ۋە ئېتىقادىنى يوقىتىش مۇمكىن ئەمەس. ئىسلام ئۈممىتى ۋە پۈتۈن ئىنسانىيەت ئادالەت تەرەپتە تۇرۇشى، مەزلوملارنىڭ ساداسىغا قۇلاق سېلىشى كېرەك. «بىز شەرقىي تۈركىستان» دېگەن سادا، بىر كۈنى چوقۇم ئۆز زېمىنىدا ئەركىن ۋە باياشات ياڭرايدۇ. بىزنىڭ ۋەزىپىمىز، بۇ ھەقىقەتنى ئۇنتۇماسلىق ۋە ئۇنتۇلدۇرماسلىقتۇر.

ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: «ھەقىقەتەن قىيىنچىلىق بىلەن بىرگە ئاسانلىق باردۇر.» (سۈرە ئىنشىراھ، 5-ئايەت). شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تارتىۋاتقان ئازابلىرى بىر كۈنى چوقۇم نۇرلۇق بىر كەلگۈسىگە يول ئاچىدۇ. دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ تېخىمۇ ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشى، بۇ كۈننىڭ تېزراق كېلىشىگە تۈرتكە بولىدۇ.