بىز خەلىپە ناملىق مەدەنىيەت سەھىپىسىنىڭ ئېلان قىلىنىشى جەمئىيەتتە كۈچلۈك ئىنكاس قوزغاپ تارىخىي ئەسلىمىلەرنى قايتا جانلاندۇردى

مۇقەددىمە: يېڭى بىر دەۋرنىڭ ساداسى

2026-يىلى 20-فېۋرال كۈنى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە مەدەنىيەت ئەربابلىرى تەرىپىدىن بىرلىكتە تەييارلانغان «بىز خەلىپە» (Biz Xeliphe) ناملىق مەدەنىيەت سەھىپىسى رەسمىي ئېلان قىلىندى. بۇ سەھىپە ئېلان قىلىنغان قىسقىغىنا بىر نەچچە كۈن ئىچىدە، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ۋە مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىدە كۈچلۈك ئىنكاس قوزغاپ، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۇنتۇلۇشقا باشلىغان تارىخىي ئەسلىمىلەرنى قايتا جانلاندۇردى. بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتىدىكى ئورنى ۋە «خەلىپە» (ئامانەتدار) بولۇشتەك ئۇلۇغۋار مەسئۇلىيىتىنى قايتا تەكىتلىگەن بۇ تەشەببۇس، نۆۋەتتىكى سىياسىي ۋە مەدەنىيەت كرىزىسلىرى ئىچىدە تۇرۇۋاتقان ئۈممەت ئۈچۈن بىر ئۈمىد مەشئىلى بولۇپ ياندى [traversingtradition.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPTesQQ4z37Cqth5XtwVBwCO2D9QO-LQ7GyF7c2zfZa16Lbc6jv4_A_SKWR8cRWj2LtOoEyy_9x9vKXLVPuHoCQp4aqzRTdFreCu4EFGCBWiR2ZiJoP5I7jnO5K-smPalfuBFmtq1cTPMbV7zjbo3_25VecJccaAc18ZvpzlFmOXm8XQdizPTKLP4H-WG32Ut29_x1jNb0okILe2eT--BiX66avH8v9ZulHjhdHy8ebShB2wVQ9XGpogjECoY8eVkztH9dZQ==).

«بىز خەلىپە»نىڭ مەنىۋى جەۋھىرى: ئىنسانىيەتنىڭ ئامانەتدارلىقى

«بىز خەلىپە» دېگەن بۇ نام ئادەتتىكى بىر شۇئار بولماستىن، بەلكى قۇرئان كەرىمدىكى «مەن يەر يۈزىدە بىر خەلىپە يارىتىمەن» (سۈرە بەقەرە، 30-ئايەت) دېگەن ئىلاھىي خىتابقا تۇتىشىدۇ. بۇ سەھىپىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، مۇسۇلمانلارنىڭ يەر يۈزىدىكى ئادالەت، ئىلىم ۋە مەدەنىيەتنىڭ ۋارىسى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىشتۇر. ئىسلام تەلىماتىدا «خەلىپە» سۆزى پەقەت سىياسىي رەھبەرلىكنىلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ يەر يۈزىدىكى ئامانەتلىرىنى قوغدايدىغان، يەر يۈزىنى ئاۋات قىلىدىغان ۋە ھەقىقەتنى ياقلايدىغان مەسئۇلىيەتچان ئىنساننى كۆرسىتىدۇ [free-islamic-course.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEad2N8AcPavnKRA46m5cJFzsgVg6Hha-pfQZAH8wk1girMP2e2UQM62z5YQNuJ4nz_D26EBa8uZrbctAUnj_VDefJO9R83-ORlh3fzVdfLL2ycsAcppBC3JtL8BtxGC1W725akrK0OBjZ-rhXgiZPCUOm9AvKRLfYHSvr0iivWYi23i_ZviAQMjWpSf6Iieunn-nPErs0-mrOa2sha8UCCOM0=).

بۇ سەھىپە ئارقىلىق، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىڭ يىللىق ئىسلامىي كىملىكىنىڭ سىستېمىلىق يوقىتىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، ئۆز تارىخىغا ئىگە چىقىش ئىرادىسى نامايان قىلىندى. سەھىپە تەھرىرلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، «بىز خەلىپە» دېگەنلىك «بىز تارىخنىڭ پاسسىپ كۆزەتكۈچىلىرى ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىنىڭ ئاكتىپ قۇرغۇچىلىرى» دېگەن مەنىنى بېرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ تەشەببۇس 2025-يىلى ئامېرىكا پارلامېنتىدا قوبۇل قىلىنغان «ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇنى» (Uyghur Policy Act of 2025) غا ئوخشاش خەلقئارالىق سىياسىي قوللاشلار بىلەن ماس قەدەمدە، مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆز-ئۆزىنى قۇتقۇزۇش ھەرىكىتىدۇر [campaignforuyghurs.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEJB5ffABfc3C_eP2j3QRAfmPPGXVVkHAX33XBqEZCBs_ayhYcVBWTlUeeb4_s9GxsG91pltTMj9WylHhqIH_bMyO4pJpZDVTlPssZQGu6Ph_5p4OGylhG4_yZEbxLlH6RsE0f94HG2XcnNxDI21nKMmyxlUQUWiJhQaHap61O72zjIboVnAtFwZA==).

تارىخىي ئەسلىمىلەرنىڭ قايتا جانلىنىشى: ئۆتمۈشتىن كەلگۈسىگە كۆۋرۈك

سەھىپىدە ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش ماقالىلەر ۋە ھۆججەتلىك فىلىملەر قاراخانىيلار سۇلالىسىدىن تارتىپ تاكى يېقىنقى زامانغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئالتۇن دەۋرلىرىنى يورۇتۇپ بەردى. بولۇپمۇ قەشقەر، خوتەن ۋە تۇرپاننىڭ يىپەك يولىدىكى ئىلمىي ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئىسلام دۇنياسىغا قوشقان تۆھپىلىرى تەپسىلىي بايان قىلىندى [traversingtradition.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPTesQQ4z37Cqth5XtwVBwCO2D9QO-LQ7GyF7c2zfZa16Lbc6jv4_A_SKWR8cRWj2LtOoEyy_9x9vKXLVPuHoCQp4aqzRTdFreCu4EFGCBWiR2ZiJoP5I7jnO5K-smPalfuBFmtq1cTPMbV7zjbo3_25VecJccaAc18ZvpzlFmOXm8XQdizPTKLP4H-WG32Ut29_x1jNb0okILe2eT--BiX66avH8v9ZulHjhdHy8ebShB2wVQ9XGpogjECoY8eVkztH9dZQ==).

بۇ سەھىپىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ پەقەت قۇرۇق تارىخنىلا سۆزلەپ قالماستىن، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغان مەسچىتلەر، مازارلار ۋە مەكتەپلەرنىڭ ئەسلى قىياپىتىنى رەقەملىك تېخنىكا ئارقىلىق ئەسلىگە كەلتۈرۈپ كۆرسەتتى. ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئېلان قىلغان دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ئۇيغۇر مەدەنىيەت بايلىقلىرىنىڭ سىستېمىلىق يوقىتىلىشى بىر «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دۇر [ohchr.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQENOcjyXq9oYy9eXeujCoTsADCK2yimgj0BWykYWZiyWWLWuRp8LIw0lgGjPSH5lq2mi2-hnsMVCr7Lb41B7yoQW-1KuQqlDN6pnKpZdOD8ecDBCFj8CylU4V0F1OPKs6qFm0tZhWktKod1cZF03LFmUq14Ozum2v-EkLniSKjkh96kLsq38x61fjoUSTg4z0JRRHeLp3iFoEHLANuj73AD-01l1ZiIgFZbNdjYtkI=). «بىز خەلىپە» سەھىپىسى دەل مۇشۇ يوقىتىلىشقا قارشى تۇرۇپ، خەلقنىڭ قەلبىدىكى تارىخىي ئەسلىمىلەرنى رەقەملىك ئارخىپقا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشنى نىشان قىلماقتا.

ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ۋە ياشلارنىڭ ئىنكاسى

سەھىپە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ئارىسىدا «مەن بىر خەلىپە» (Men bir Xeliphe) دېگەن خەشتەگ بىلەن زور بىر دولقۇن كۆتۈرۈلدى. ياشلار ئۆزلىرىنىڭ كىملىكى، دىنىي ئېتىقادى ۋە مەدەنىيەت ۋارىسلىقى ھەققىدىكى قاراشلىرىنى ئورتاقلاشتى. بۇ ھەرىكەت 2026-يىلى مايدا ميۇنخېندا ئۆتكۈزۈلىدىغان «دۇنيا ئۇيغۇر ياشلار قۇرۇلتىيى» ئۈچۈنمۇ بىر مەنىۋى تەييارلىق بولۇپ قالدى [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF65a0dtkm4VDc8v5-kuKSVzwQLalcRaSQCFmyQ2KAMcuRK2TmBpxJJoh42jkKueApzNSBZ109hM-drRFiDuwcjGkF9epC5db4PhkXYzmfyJcz78HCFxylLOViHpzQ=).

ياشلارنىڭ بۇ قەدەر قىزغىن ئىنكاس قايتۇرۇشى، ئۇلارنىڭ ئۆز يىلتىزىغا بولغان تەشنالىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. سەھىپىدە ئورۇن ئالغان «ئىسلام ۋە پەن-تېخنىكا»، «ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ دۇنيا مەدەنىيىتىگە قوشقان تۆھپىسى» قاتارلىق تېمىلار ياشلارنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئاشۇردى. بۇ جەرياندا، ئىسلامنىڭ پەقەت بىر ئىبادەتلا ئەمەس، بەلكى بىر ياشاش شەكلى، بىر ئادالەت نىزامى ۋە بىر يۈكسەك مەدەنىيەت ئىكەنلىكى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاندى [uyghurstudy.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGgwjMa-ES9bq2IEUrC4iUHVrVeCKLD4CukVOGOWaSq169JnTf_1KxKAgsmCFfz8hOleX8ZZg1PC8vOlJDHs9YV4AN9grH17pjXDaAmdVgwr1OhM-jS4TDtbHl5AwQgE0m3UXHNNr6AZHFeK-9N92A3obsEWgW5VlgSpQzl5XjTxooY3yljsxdSSL3rwPLykoRv_JU=).

ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە مەدەنىيەت قارشىلىقى

«بىز خەلىپە» سەھىپىسىنىڭ تەسىرى پەقەت ئۇيغۇرلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى تارتتى. تۈركىيە، مالايسىيا، ھەتتا ياۋروپادىكى مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى بۇ تەشەببۇسنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد پۈتۈنلۈكىگە چېتىلىدىغان بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى.

نۆۋەتتە، خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» پىلانى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئىسلام دۇنياسىغا كېڭىيىۋاتقان يۇمشاق كۈچىگە قارشى، «بىز خەلىپە» سەھىپىسى بىر خىل مەدەنىيەت قارشىلىقى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى [uygurnews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF65a0dtkm4VDc8v5-kuKSVzwQLalcRaSQCFmyQ2KAMcuRK2TmBpxJJoh42jkKueApzNSBZ109hM-drRFiDuwcjGkF9epC5db4PhkXYzmfyJcz78HCFxylLOViHpzQ=). ئۇ، ئىسلام دۇنياسىغا شۇنى ئەسكەرتتىكى: شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەدەنىيىتىنى قوغداش، پۈتۈن ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ بىر پارچىسىنى قوغداش دېمەكتۇر. بۇ سەھىپە ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان «رەقەملىك ھىجرەت» ۋە «مەنىۋى ۋارىسلىق» ئۇقۇملىرى، زۇلۇم ئاستىدىكى خەلقلەرنىڭ قانداق قىلىپ ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قالالايدىغانلىقى ھەققىدە يېڭى بىر يول كۆرسىتىپ بەردى [traversingtradition.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPTesQQ4z37Cqth5XtwVBwCO2D9QO-LQ7GyF7c2zfZa16Lbc6jv4_A_SKWR8cRWj2LtOoEyy_9x9vKXLVPuHoCQp4aqzRTdFreCu4EFGCBWiR2ZiJoP5I7jnO5K-smPalfuBFmtq1cTPMbV7zjbo3_25VecJccaAc18ZvpzlFmOXm8XQdizPTKLP4H-WG32Ut29_x1jNb0okILe2eT--BiX66avH8v9ZulHjhdHy8ebShB2wVQ9XGpogjECoY8eVkztH9dZQ==).

خاتىمە: مەسئۇلىيەت ۋە ئۈمىد

«بىز خەلىپە» مەدەنىيەت سەھىپىسىنىڭ ئېلان قىلىنىشى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى دۇنياسىدىكى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر. ئۇ بىزگە شۇنى ئۆگەتتىكى، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، بىر خەلقنىڭ تارىخىي ئەسلىمىسىنى ۋە ئېتىقادىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش مۇمكىن ئەمەس. بىز ھەر بىرىمىز بىر «خەلىپە» سۈپىتىدە، ئۆز مەدەنىيىتىمىزنى، تىلىمىزنى ۋە دىنىمىزنى قوغداشقا مەسئۇل. بۇ سەھىپە پەقەت بىر باشلىنىش، كەلگۈسىدە بۇ خىل مەدەنىيەت ئويغىنىشلىرىنىڭ تېخىمۇ كۆپىيىشى ۋە ئۈممەتنىڭ بىرلىكىنى كۈچەيتىشىگە بولغان ئىشەنچىمىز كامىلدۇر. تارىخ بىزنى ئۇنتۇمايدۇ، چۈنكى بىز تارىخنىڭ ھەقىقىي ۋارىسلىرىدۇرمىز.