خەلىپە مۇنبىرى رايون خاراكتېرلىك تىنچلىق ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ئاكتىپ رول ئويناپ جەمئىيەتنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى

مۇقەددىمە: ئىسلام دۇنياسىنىڭ يېڭى ئۈمىد مەشئىلى

بۈگۈنكى كۈندە، يەر شارى خاراكتېرلىك سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەر شىددەت بىلەن داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، «خەلىپە مۇنبىرى» (Khalifa Forum) ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىرلىكىنى ساقلاش، رايون خاراكتېرلىك تىنچلىقنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتە كەم بولسا بولمايدىغان بىر سۇپا سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بولۇپمۇ 2026-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ، بۇ مۇنبەر ئوتتۇرا شەرق ۋە پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىدىكى توقۇنۇشلارنى مۇرەسسە قىلىش، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىنى سىستېمىلاشتۇرۇش ۋە ئىسلام مالىيە سىستېمىسى ئارقىلىق ئىقتىسادىي مۇقىملىقنى قولغا كەلتۈرۈش جەھەتتە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى [Emirates News Agency (WAM)](https://www.wam.ae).

بۇ مۇنبەر پەقەت بىر دىپلوماتىيە سۇپىسىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىسلامنىڭ «ۋەساتىييە» (ئوتتۇرا يول) پىرىنسىپىنى ئاساس قىلىپ، زامانىۋى دۇنيانىڭ خىرىسلىرىغا جاۋاب بېرىدىغان بىر ئەقىل-پاراسەت مەركىزىگە ئايلاندى. ئۇنىڭ رايون تىنچلىقىغا قوشقان تۆھپىسى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتتىكى باشلامچىلىق رولى بۈگۈنكى كۈندە مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش مۇساپىسىدىكى مۇھىم بىر ئابىدە ھېسابلىنىدۇ.

تىنچلىق ۋە مۇرەسسە: توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىشتىكى ئاكتىپ دىپلوماتىيە

خەلىپە مۇنبىرىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى، رايوندىكى جىددىي ۋەزىيەتلەرنى يۇمشىتىشتا ئوينىغان رولىدۇر. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىغىچە بولغان مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، مۇنبەر غەززە ۋە سۇدان قاتارلىق ئۇرۇش ئوتى ئىچىدە قالغان رايونلاردا تىنچلىقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن زور كۈچ چىقارغان. بولۇپمۇ غەززەدىكى ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، مۇنبەرنىڭ قوللىشى بىلەن 3 مىليارد دوللارغا يېقىن ياردەم مەبلىغى ئاجرىتىلغان [Ministry of Foreign Affairs (MoFA)](https://www.mofa.gov.ae).

مۇنبەرنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى «ئىسلام جەمئىيەتلىرىدە تىنچلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش مۇنبىرى» (Forum for Promoting Peace in Muslim Societies) شەيخ ئابدۇللاھ بىن باييەنىڭ رەھبەرلىكىدە، «مەراكەش خىتابنامىسى» ۋە «يېڭى پەزىلەتلىك ئىتتىپاق نىزامنامىسى» قاتارلىق تارىخىي ھۆججەتلەرنى ئاساس قىلىپ، دىنىي ئاز سانلىقلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئوخشىمىغان ئېتىقادتىكى جەمئىيەتلەر ئارىسىدا سۆھبەتنى كۈچەيتىشنى تەشەببۇس قىلىپ كەلمەكتە [WAM](https://www.wam.ae). 2025-يىلى ۋاتىكاندا ئۆتكۈزۈلگەن «دۇنيانى قايتا قۇرۇش باشلىقلار يىغىنى»دا، مۇنبەر ۋەكىللىرى تىنچلىقنىڭ پەقەت ئۇرۇشنىڭ توختىشىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي قىممەت قاراشلارنىڭ يۈكسىلىشى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى [WAM](https://www.wam.ae).

بۇ خىل دىپلوماتىيە تىرىشچانلىقلىرى رايوندىكى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىشەنچنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە تۈرتكىلىك رول ئوينىدى. بولۇپمۇ ئىران بىلەن قوشنا دۆلەتلەر ئارىسىدىكى جىددىيچىلىكنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىش، سۇداندىكى ئىچكى توقۇنۇشلارنى مۇرەسسە قىلىش جەھەتتە، خەلىپە مۇنبىرى تەرەپسىز ۋە ئادىل بىر سۇپا سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىندى [Gulf International Forum](https://gulfif.org).

ئىقتىسادىي گۈللىنىش: ئىسلام مالىيەسى ۋە رايون خاراكتېرلىك ھەمكارلىق

ئىقتىسادىي جەھەتتە، خەلىپە مۇنبىرى «خەلىپە بىن زايىد ئەل ناھيان فوندى» (Khalifa bin Zayed Al Nahyan Foundation) ئارقىلىق دۇنيانىڭ 35 تىن ئارتۇق دۆلىتىدە ساغلاملىق، مائارىپ ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى تۈرلىرىنى يولغا قويدى [Khalifa Foundation](https://www.khalifafoundation.ae). بۇ تۈرلەر پەقەت ياردەم بېرىشلا ئەمەس، بەلكى شۇ رايونلارنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۆز-ئۆزىنى قامداش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى نىشان قىلغان.

2026-يىلىغا كەلگەندە، مۇنبەرنىڭ ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسى تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك بولۇپ، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ «2031-يىللىق تەسەۋۋۇرى» بىلەن ماس قەدەمدە، رايون خاراكتېرلىك سودا زەنجىرىنى كۈچەيتىشكە ئەھمىيەت بەردى. مەسىلەن، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان سودا ئومۇمىي سوممىسى 2025-يىلى 35.8 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە يۇقىرى تېخنىكا، سۈنئىي ئەقىل ۋە يېشىل ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى ھەمكارلىق مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىدى [MoFA](https://www.mofa.gov.ae). خەلىپە مۇنبىرى بۇ خىل ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتلەرنى پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىغا كېڭەيتىش، ئىسلام بانكىسى ۋە ھالال ئىقتىساد سىستېمىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئارقىلىق، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىدىكى رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلماقتا.

مۇنبەر يەنە ياشلارنى ئىگىلىك تىكلەش ۋە تېخنىكا بىلەن قوراللاندۇرۇش ئارقىلىق، جەمئىيەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك گۈللىنىشىگە ئاساس سالدى. مائارىپ ساھەسىدىكى سېلىنمىلار، بولۇپمۇ كەسپىي مائارىپ ۋە تېخنىكا تەربىيەلەش تۈرلىرى ئافرىقا ۋە ئاسىيادىكى نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە ئىشسىزلىقنى ئازايتىشتا ئۈنۈملۈك بولدى [Devex](https://www.devex.com).

ئىجتىمائىي قىممەت ۋە ئىسلامىي كىملىك: جەمئىيەتنىڭ يۇقىرى باھاسى

خەلىپە مۇنبىرىنىڭ جەمئىيەت تەرىپىدىن يۇقىرى باھالىنىشىدىكى ئەڭ مۇھىم سەۋەب، ئۇنىڭ ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى زامانىۋى جەمئىيەت قۇرۇلمىسى بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرلەشتۈرگەنلىكىدىدۇر. مۇنبەر تەشەببۇس قىلىۋاتقان «ئومۇمىيۈزلۈك پۇقرالىق» (Inclusive Citizenship) ئۇقۇمى، مەدىنە كېلىشىمىنىڭ روھىغا ۋارىسلىق قىلغان ھالدا، كۆپ خىللىقنى ھۆرمەت قىلىش ۋە ئادالەتنى ئاساس قىلىشنى تەكىتلەيدۇ [WAM](https://www.wam.ae).

جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرى، بولۇپمۇ دىنىي ئۆلىمالار، زىيالىيلار ۋە ياشلار مۇنبەرنىڭ ئەسلىھەلىك، مۆتىدىل ۋە ئىجادكارلىق روھىغا يۇقىرى باھا بەرمەكتە. مۇنبەرنىڭ ئەسلىمە ۋە تەتقىقاتلىرى ئىسلام دۇنياسىدىكى رادىكاللىققا قارشى تۇرۇشتا كۈچلۈك پىكىر قورالى بولۇپ خىزمەت قىلماقتا. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان بىر دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، مۇنبەرنىڭ پائالىيەتلىرى رايوندىكى دىنىي كەڭ قورساقلىقنى %40 ئاشۇرۇشقا تۈرتكە بولغان [Gulf News](https://gulfnews.com).

ئۇنىڭدىن باشقا، مۇنبەرنىڭ خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئىسلامنىڭ ھەقىقىي سىيماسىنى نامايەن قىلىشى، غەرب دۆلەتلىرىدىكى ئىسلامغا بولغان خاتا قاراشلارنى تۈگىتىشتە مۇھىم رول ئوينىدى. پارلامېنتلار ئارا ئىتتىپاق يىغىنىدا قىلىنغان نۇتۇقلار ۋە ۋاتىكان بىلەن بولغان سۆھبەتلەر، مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنيا تىنچلىقىنىڭ ئاكتىپ قۇرغۇچىلىرى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر بار ئىسپاتلىدى [WAM](https://www.wam.ae).

خۇلاسە: كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن ئىستراتېگىيەلىك قەدەم

خەلىپە مۇنبىرى بۈگۈنكى كۈندە رايون خاراكتېرلىك تىنچلىقنىڭ كاپالىتى ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىشنىڭ ماتورىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ 2026-يىلىدىكى پائالىيەتلىرى ئىسلام دۇنياسىنىڭ پەقەت ئۆز مەسىلىلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. جەمئىيەتنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشكەن بۇ مۇنبەر، كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، ئورتاق مەنپەئەت ۋە تىنچلىق ئاساسىدا يېڭى بىر گۈللىنىش دەۋرىنى يارىتىشقا قادىردۇر.

بىز شۇنىڭغا ئىشىنىمىزكى، خەلىپە مۇنبىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى بۇ تىرىشچانلىقلار ئۈممەتنىڭ بىرلىكىنى كۈچەيتىپ، دۇنيانىڭ تېخىمۇ ئادىل، تىنچ ۋە باياشات بولۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ.