ئىززەبۇت تەشكىلاتى تەشۋىقات تور بېتىنىڭ يېقىنقى پائالىيەتلىرى ۋە ئۇنىڭ رايون بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە تەپسىلىي دوكلات

كىرىش سۆز: رەقەملىك دەۋردىكى ئىدېئولوگىيە جېڭى

ئىسلام دۇنياسى بۈگۈنكى كۈندە مۇرەككەپ سىياسىي ۋە جۇغراپىيەلىك خىرىسلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، «ئىززەبۇت» (ھىزبۇت تەھرىر - Hizb ut-Tahrir) دەپ ئاتىلىدىغان خەلقئارالىق سىياسىي تەشكىلات ئۆزىنىڭ تور تەشۋىقاتى ئارقىلىق مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئۆزگىچە بىر تەسىر كۈچى يارىتىشقا تىرىشماقتا. بۇ تەشكىلاتنىڭ ئاساسلىق نىشانى پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنى بىر خەلىپىلىك ئاستىغا جەم قىلىش بولۇپ، ئۇلار بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن قوراللىق كۈرەشتىن كۆرە، ئىدىيەۋى ۋە سىياسىي تەشۋىقاتنى ئاساس قىلىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بولۇپمۇ رەقەملىك تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىززەبۇتنىڭ تەشۋىقات تور بېتى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدىكى پائالىيەتلىرى رايون بىخەتەرلىكى ۋە سىياسىي مۇقىملىق نۇقتىسىدىن زور دىققەت قوزغىماقتا.

بۇ دوكلاتتا، ئىززەبۇت تەشكىلاتىنىڭ تور تەشۋىقاتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرى، يېقىنقى يىللاردىكى مۇھىم پائالىيەتلىرى ۋە بۇ پائالىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەنپەئەتى ۋە رايون بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنىدۇ.

ئىززەبۇت تەشۋىقات تور بېتىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئىستراتېگىيەسى

ئىززەبۇت تەشكىلاتىنىڭ مەركىزى تور بېتى (مەسىلەن: `hizb-ut-tahrir.info`) كۆپ خىل تىللاردا، جۈملىدىن ئەرەب، ئىنگلىز، تۈرك، رۇس ۋە مەركىزى ئاسىيا تىللىرىدا مەزمۇن يوللايدىغان غايەت زور بىر ئۇچۇر ئامبىرىدۇر. بۇ تور بېتىنىڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەسى تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا مەركەزلەشكەن:

1. **ئىسلامىي كىملىكنى قايتا بەرپا قىلىش:** تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان ماقالىلەر ۋە سىنلاردا ئىزچىل تۈردە غەربنىڭ دېموكراتىيە، لىبېرالىزم ۋە كاپىتالىزم سىستېمىلىرىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقى، مۇسۇلمانلارنىڭ بىردىنبىر چىقىش يولىنىڭ شەرىئەت قانۇنىغا ئاساسلانغان خەلىپىلىك ئىكەنلىكى تەشۋىق قىلىنىدۇ [Source](https://www.hizb-ut-tahrir.info/). 2. **سىياسىي ۋەقەلەرگە ئىنكاس قايتۇرۇش:** تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يۈز بېرىۋاتقان سىياسىي ۋەقەلەرگە، بولۇپمۇ مۇسۇلمان ئەللىرىدىكى توقۇنۇشلارغا قارىتا دەرھال پوزىتسىيە بىلدۈرىدۇ. ئۇلار بۇ ۋەقەلەرنى «غەربنىڭ ئىسلامغا قارشى ئۇرۇشى» سۈپىتىدە تەسۋىرلەپ، ئۈممەتنىڭ بىرلىكىنى تەكىتلەيدۇ. 3. **يەرلىك تىللاردىكى تەشۋىقات:** ئىززەبۇت ئۆز تەشۋىقاتىنى يەرلىك تىللارغا تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق، مەركىزى ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىگە سىڭىپ كىرىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ تور بەتلەر يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ چەكلىمىسىگە قارىماي، دائىم تور ئادرېسىنى ئۆزگەرتىش ياكى يوشۇرۇن تور تېخنىكىلىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

يېقىنقى پائالىيەتلەر ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەر

2024-يىلى ۋە 2025-يىلىنىڭ بېشىدا، ئىززەبۇتنىڭ تور تەشۋىقاتىدا كۆرۈنەرلىك جانلىنىش كۆرۈلدى. بۇنىڭ ئەڭ چوڭ سەۋەبى غەززەدىكى ئۇرۇش ۋە ئوتتۇرا شەرقنىڭ جىددىي ۋەزىيىتىدۇر.

**غەززە ۋەقەسى ۋە «ئارمىيەلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش» چاقىرىقى:** ئىززەبۇت ئۆزىنىڭ تور بېتى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرى ئارقىلىق، مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ رەھبەرلىرىنى ۋە ئارمىيەلىرىنى غەززەگە ياردەم بېرىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى. ئۇلار «پەقەت خەلىپىلىكلا پەلەستىننى ئازاد قىلالايدۇ» دېگەن تېمىدا كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقات ئېلىپ باردى. بۇ خىل چاقىرىقلار نۇرغۇنلىغان ياش مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ھېسداشلىق قوزغىغان بولسىمۇ، ئەمما رايون دۆلەتلىرى تەرىپىدىن «دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت» دەپ قارالدى [Source](https://www.reuters.com/world/uk/britain-proscribe-hizb-ut-tahrir-terrorist-organisation-2024-01-15/).

**ئەنگلىيەنىڭ چەكلىمىسى (2024-يىلى يانۋار):** 2024-يىلى 1-ئايدا، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى ئىززەبۇتنى «تېررورلۇق تەشكىلاتى» تىزىملىكىگە كىرگۈزدى. بۇ قارار تەشكىلاتنىڭ غەززە ۋەقەسىدىن كېيىنكى بەزى باياناتلىرىنىڭ تېررورلۇقنى قوللاش دەپ قارالغانلىقى سەۋەبىدىن چىقىرىلدى [Source](https://www.gov.uk/government/news/hizb-ut-tahrir-proscribed-as-terrorist-organisation). بۇ چەكلىمە تەشكىلاتنىڭ ياۋروپادىكى تور پائالىيەتلىرىگە زور زەربە بولدى، ئەمما ئۇلار تېزلا باشقا رەقەملىك سۇپىلارغا، جۈملىدىن Telegram ۋە باشقا شىفىرلانغان ئەپلەرگە يۆتكەلدى.

رايون بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى

ئىززەبۇتنىڭ تەشۋىقاتى رايون بىخەتەرلىكىگە، بولۇپمۇ مەركىزى ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادا كۆپ تەرەپلىمىلىك تەسىر كۆرسەتمەكتە:

### 1. مەركىزى ئاسىيادىكى سىياسىي مۇقىملىق ئۆزبېكىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە ئىززەبۇت ئۇزۇن يىللاردىن بېرى چەكلەنگەن تەشكىلات ھېسابلىنىدۇ. تەشكىلاتنىڭ تور بېتى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنى «مۇستەبىت» ۋە «غەربنىڭ قورچىقى» دەپ ئەيىبلەش ئارقىلىق، خەلق ئارىسىدا ھۆكۈمەتكە بولغان ئىشەنچسىزلىكنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ خىل تەشۋىقات ياشلار ئارىسىدا رادىكاللىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن دەپ ئەنسىرەلمەكتە.

### 2. ئىجتىمائىي بۆلۈنۈش ئىززەبۇتنىڭ تەشۋىقاتى دائىم ئەنئەنىۋى ئىسلامىي ئورگانلار ۋە مۆتىدىل دىنىي رەھبەرلەر بىلەن زىددىيەتلىك بولىدۇ. ئۇلار رەسمىي دىنىي ئورگانلارنى «سۇلتاننىڭ مەدھىيىچىلىرى» دەپ ئاتايدۇ. بۇ ئەھۋال مۇسۇلمان جەمئىيىتى ئىچىدە ئىدىيەۋى بۆلۈنۈشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ئىجتىمائىي بىرلىككە زىيان يەتكۈزىدۇ.

### 3. رەقەملىك بىخەتەرلىك خىرىسى تەشكىلاتنىڭ تور تېخنىكىسىنى ماھىرلىق بىلەن ئىشلىتىشى، ھۆكۈمەتلەرنىڭ تور نازارىتىنى قىيىنلاشتۇرماقتا. ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتىنى تارقىتىشتا ئىشلىتىدىغان «بوت» (Bot) پروگراممىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى، يالغان ئۇچۇرلارنىڭ تېز تارقىلىشىغا ۋە ئاممىۋى پىكىرنىڭ خاتا يۆنىلىشكە باشلىنىشىغا سەۋەب بولماقتا.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر: ئۈممەتنىڭ مەنپەئەتى ۋە رېئاللىق

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىرلىكى ۋە خەلىپىلىك ئىدىيەسى نۇرغۇنلىغان مۇسۇلمانلارنىڭ قەلبىدىكى ئالىي ئارزۇ بولسىمۇ، ئىززەبۇتنىڭ بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن قوللانغان ئۇسۇللىرى ۋە تور تەشۋىقاتىدىكى رادىكال تەلەپپۇزى ئىسلام دۇنياسىدا تۈرلۈك مۇنازىرىلەرنى قوزغاپ كەلمەكتە.

* **بىرلىككە بولغان تەشنا:** مۇسۇلمانلارنىڭ بۈگۈنكىدەك پارچە-پارچە بولۇپ كەتكەن ئەھۋالىدا، ئىززەبۇتنىڭ «بىر ئۈممەت، بىر دۆلەت» دېگەن شوئارى جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە. ئەمما، بۇ بىرلىكنىڭ قانداق ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقى، ھازىرقى خەلقئارالىق سىياسىي تۈزۈلمە ئىچىدە بۇنىڭ مۇمكىنچىلىكى ۋە ئېلىپ كېلىدىغان بەدەللىرى ھەققىدە چوڭقۇر ئويلىنىشقا توغرا كېلىدۇ. * **ئىلمىي ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيەت:** نۇرغۇنلىغان ئىسلام ئۆلىمالىرىنىڭ پىكرىچە، ئۆزگىرىش پەقەت سىياسىي تەشۋىقات بىلەنلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ ئەخلاقىي، مائارىپ ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن يۈكسىلىشى بىلەن بولىدۇ. ئىززەبۇتنىڭ تور تەشۋىقاتىدا سىياسىي ھاكىمىيەتكە بەكلا ئەھمىيەت بېرىلىپ، ئىسلامنىڭ روھىي ۋە جەمئىيەت قۇرۇلۇشى تەرەپلىرىگە سەل قارىلىۋاتقانلىقى تەنقىد قىلىنماقتا. * **رايون مەنپەئەتى:** مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە مۇقىملىقى ئۈممەتنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. تور تەشۋىقاتى ئارقىلىق قالايمىقانچىلىق چىقىرىش ياكى ياشلارنى رېئاللىقتىن يىراق خىياللارغا باشلاش، ئاخىرقى ھېسابتا مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىنىڭ تېخىمۇ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

خۇلاسە

ئىززەبۇت تەشكىلاتىنىڭ تەشۋىقات تور بېتى رەقەملىك دۇنيادىكى سىياسىي ئىسلامنىڭ ئەڭ ئاكتىپ سۇپىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قالماقتا. ئۇلارنىڭ يېقىنقى پائالىيەتلىرى، بولۇپمۇ غەززە ۋەقەسىدىن كېيىنكى كۈچلۈك تەشۋىقاتى، تەشكىلاتنىڭ يەنىلا مۇسۇلمان ياشلىرى ئارىسىدا تەسىر كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئەمما، ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ چەكلىمىلىرى ۋە رايون دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى بۇ تەشكىلاتنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى تارايتماقتا.

ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ خىل تەشۋىقاتلارغا قارىتا ئويغاق بولۇش، ھەم دىنىي قىممەت قاراشلارنى قوغداش، ھەم رېئال سىياسىي ۋەزىيەتنى توغرا باھالاش ئىنتايىن مۇھىم. رايون بىخەتەرلىكىنى ساقلاش بىلەن بىرگە، مۇسۇلمانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان مۆتىدىل ۋە سىجىل تەرەققىيات يوللىرىنى ئىزدەش بۈگۈنكى كۈننىڭ ئەڭ جىددىي ئېھتىياجىدۇر.

--- *بۇ دوكلات ئوچۇق مەنبەلەردىكى ئۇچۇرلار ۋە سىياسىي تەھلىللەر ئاساسىدا تەييارلاندى.*