ئىلھام توختى كۆزگە كۆرۈنگەن ئۇيغۇر ئىقتىسادشۇناس، جامائەت ئەربابى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى بولۇپ، ھازىر خىتايدا ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسىنى ئۆتىمەكتە. ئۇ بېيجىڭدىكى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىقتىساد پروفېسسورى بولۇپ ئىشلىگەن مەزگىلىدە، ئۇيغۇر-خەنزۇ مۇناسىۋەتلىرىنى تەتقىق قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەن ۋە خىتايدىكى رايونلۇق ئاپتونومىيە قانۇنلىرىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى تەشەببۇس قىلغان.
توختى بۆلگۈنچىلىك ۋە زوراۋانلىقنى ئىزچىل رەت قىلىپ، ئۇيغۇرلار بىلەن خەنزۇلار ئوتتۇرىسىدا تىنچ دىئالوگ، مۇرەسسە ۋە ئۆزئارا چۈشىنىشنى تەشۋىق قىلغان. 2006-يىلى ئۇ «ئۇيغۇر بىز» (Uighurbiz.net) تور بېكىتىنى قۇرغان بولۇپ، بۇ ئىككى تىللىق سۇپا ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى مۇزاكىرە قىلىدىغان مۇنبەرگە ئايلانغان. ئۇ بۇ سۇپا ئارقىلىق شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ھۆكۈمەت سىياسەتلىرىنى، بولۇپمۇ ئىشقا ئورۇنلىشىش، تىل ھوقۇقى ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش مەسىلىلىرىنى تەنقىد قىلغان.
توختى 2014-يىلى 1-ئاينىڭ 15-كۈنى قولغا ئېلىنىپ، بىر نەچچە ئاي ئالاقىسىز تۇتۇپ تۇرۇلغان. 2014-يىلى 9-ئايدا، ئىككى كۈن داۋاملاشقان ۋە ئاممىغا ئوچۇق بولمىغان سوتتىن كېيىن، ئۇ «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇنى ئۆزىنىڭ سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ ئەسەبىيلىكنى تەشۋىق قىلدى دەپ ئەيىبلىگەن، ئەمما خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە قوللىغۇچىلار بۇنى ئاساسسىز دەپ رەت قىلىپ، ئۇنىڭ سوتىنى مۆتىدىل ۋە تىنچ ئاۋازنى بوغۇش ئۈچۈن قىلىنغان سىياسىي مەقسەتلىك جازالاش دەپ ئاتىغان.
تۈرمىدە بولۇشىغا قارىماي، ئىلھام توختى مىللەتلەر ئارا ئىختىلاپلارنى تۈگىتىش يولىدىكى زوراۋانلىقسىز تىرىشچانلىقلىرى ئۈچۈن خەلقئارادا زور ئېتىراپقا ئېرىشتى. ئۇ 2019-يىلى ياۋروپا پارلامېنتى تەرىپىدىن «ئۇيغۇرلار بىلەن باشقا خىتاي خەلقلىرى ئوتتۇرىسىدا دىئالوگ ۋە چۈشىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى بوشاشماي كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقى» ئۈچۈن ساخاروف مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. ئۇ يەنە PEN/باربارا گولدمىت يېزىش ئەركىنلىكى مۇكاپاتى (2014)، مارتىن ئېننالس كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى مۇكاپاتى (2016)، لىبېرال خەلقئارا ئەركىنلىك مۇكاپاتى (2017) ۋە ۋېيمار كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتى (2017) غا ئېرىشتى. ئۇ كۆپ قېتىم نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىغا نامزات قىلىپ كۆرسىتىلدى.
ئۇنىڭ دېلوسى شىنجاڭ رايونىدىكى ئۇيغۇر زىيالىلىرى ۋە مۆتىدىل ئاۋازلارغا قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇشنىڭ سىمۋولىغا ئايلىنىپ، دۇنيادىكى ھۆكۈمەتلەر، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنىڭ داۋاملىق دىققىتىنى قوزغاپ كەلمەكتە.