رەبىيە قادىر

رابىيە قادىر 1946-يىلى 15-نويابىر جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئالتاي شەھىرىدە تۇغۇلغان، ئۇ تونۇلغان ئۇيغۇر كارخانىچى، سىياسىي پائالىيەتچى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىسىدۇر. ئۇ ئۇيغۇر دىئاسپوراسىدىكى ئەڭ تەسىرلىك شەخسلەرنىڭ بىرى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى بولغان. رابىيە قادىر ئاددىي تۇرمۇشتىن باشلاپ، جۇڭگودىكى ئەڭ باي كىشىلەرنىڭ بىرىگە ئايلانغان. 28 يېشىدا ئاجراشقاندىن كېيىن، بالىلىرىنى بېقىش ئۈچۈن كىر يۇيۇش كەسپىنى باشلىغان. كېيىنچە سودا-سېتىق، ئۆي-مۈلۈك ۋە پارچە سېتىق ساھەلىرىگە كېڭىيىپ، ئۈرۈمچىدە چوڭ تىپتىكى سودا سارىيى ۋە كۆپ مىللەتلىك كارخانا قۇرغان. 1990-يىللارنىڭ بېشىغا كەلگەندە، ئۇ جۇڭگودىكى ئەڭ باي ئاياللارنىڭ بىرى سۈپىتىدە تونۇلغان. 1990-يىللاردا، جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى ئۇيغۇرلارنىڭ جۇڭگو جەمئىيىتىگە سىڭىشىشىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە قوللانغان. ئۇ جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئەزاسى، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى ۋە 1995-يىلى ب د ت نىڭ ئاياللار توغرىسىدىكى تۆتىنچى نۆۋەتلىك دۇنيا يىغىنىنىڭ ۋەكىلى قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. شۇنداقلا، 1997-يىلى ئۇيغۇر ئاياللىرىنى كەسپىي جەھەتتىن تەربىيەلەش ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن «مىڭ ئانا ھەرىكىتى»نى قۇرغان. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇ ھۆكۈمەت سىياسەتلىرىنى ئوچۇق تەنقىد قىلىشقا ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ 1997-يىلى غۇلجىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەردىن كېيىن، جۇڭگو ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ناچارلاشقان. 1999-يىلى ئاۋغۇستتا، رابىيە قادىر ئامېرىكا پارلامېنت ۋەكىللەر ئۆمىكى بىلەن كۆرۈشۈشكە ماڭغاندا قولغا ئېلىنغان. 2000-يىلى مارتتا، يېپىق سوتتا «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارىلاش» جىنايىتى بىلەن سەككىز يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. ئۇنىڭ تۈرمىگە تاشلىنىشى خەلقئارادا زور دىققەت قوزغاپ، 2004-يىلى رافتو كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتى قاتارلىق كۆپلىگەن مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. خەلقئارا بېسىم ئاستىدا، رابىيە قادىر 2005-يىلى مارتتا داۋالىنىش ئۈچۈن قويۇپ بېرىلگەن. قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن، ئامېرىكىغا كۆچۈپ كېلىپ، ئۇيغۇر دەۋاسى ئۈچۈن پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرغان. ئۇ كۆپ قېتىم نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىغا نامزات قىلىپ كۆرسىتىلگەن بولۇپ، «ئەجدىھا جەڭچىسى: بىر ئايالنىڭ جۇڭگو بىلەن تىنچلىق ئۈچۈن ئېلىپ بارغان داستانسىمان كۈرىشى» ناملىق ئەسلىمە كىتابىنىڭ ئاپتورىدۇر.