دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خەلقئارالىق جەمئىيەتنى ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك كۈرىشىگە تېخىمۇ كۆپ مەدەت بېرىشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى بىرلىككە كەلگەن ئاۋاز

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەر دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋە ۋىجدانلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ئاغرىقىغا ئايلاندى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ئۆزىنىڭ يېقىنقى باياناتلىرى ۋە دىپلوماتىك پائالىيەتلىرى ئارقىلىق، خەلقئارالىق جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىنى خىتاينىڭ سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىگە قارشى تېخىمۇ كەسكىن ۋە ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشقا چاقىردى. بۇ چاقىرىق پەقەت بىر سىياسىي تەلەپلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي ئادالەت، ئىنسانىي قەدىر-قىمەت ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ تەقەززاسىدۇر.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ يېڭى رەھبەرلىك قاتلىمى ۋە ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشى

2024-يىلى ئۆكتەبىردە بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنانىڭ سارايېۋو شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 8-نۆۋەتلىك ئومۇمىي قۇرۇلتىيى، تەشكىلاتنىڭ كەلگۈسى مۇساپىسى ئۈچۈن مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. بۇ قۇرۇلتايدا تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندى رەئىسلىككە سايلاندى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/en/wuc-concludes-its-8th-general-assembly-in-sarajevo/). يېڭى رەھبەرلىك قاتلىمى خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ ب د ت ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا بولغان بېسىمنى ئاشۇرۇشنى، شۇنداقلا مۇسۇلمان ئەللىرى بىلەن بولغان ئالاقىنى يېڭى بىر بالداققا كۆتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سارايېۋودا جەم بولۇشىنىڭ ئۆزى بىر سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. سارايېۋو ئۆز ۋاقتىدا ئېغىر ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى باشتىن كەچۈرگەن بىر مۇسۇلمان شەھىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇرلارنىڭ بۈگۈنكى تەقدىرى بىلەن تارىخىي بىر باغلىنىش ھاسىل قىلدى. قۇرۇلتاي جەريانىدا، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن ۋەكىللەر خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى بوغۇش، مەسچىتلەرنى ۋەيران قىلىش ۋە ئىسلامىي كىملىكنى يوقىتىش قىلمىشلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى.

شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: ئۈن-تىنسىز قىرغىنچىلىق

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى 2026-يىلىغا كەلگەندە تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە سىستېمىلىق تۈس ئالدى. گەرچە بىر قىسىم «تەربىيەلەش مەركەزلىرى»نىڭ تاقالغانلىقى ھەققىدە تەشۋىقاتلار بولسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنىپ، تۈرمىلەرگە يۆتكەلدى [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/china).

ئەڭ ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ بىرى «مەجبۇرىي ئەمگەك» بولۇپ، خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنى ئۆز يۇرتلىرىدىن يىراق بولغان زاۋۇتلارغا يۆتكەپ، ئۇلارنى قۇللۇق ئەمگىكىگە سېلىش ئارقىلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشمەكتە. بۇ ئەھۋال ئىسلام دىنىدىكى ئەمگەكچىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئادالەت پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خەلقئارا شىركەتلەرنى خىتاينىڭ بۇ قۇللۇق زەنجىرىدىن ئايرىلىشقا ۋە ئۇيغۇر رايونىدىن كېلىدىغان مەھسۇلاتلارنى بايقۇت قىلىشقا چاقىرىپ كەلمەكتە [Uyghur Rights Monitor](https://uyghurrights.org/).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى

ئۇيغۇر مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىر ئېتىقاد مەسىلىسىدۇر. قۇرئان كەرىمدە مۇئمىنلەرنىڭ بىر-بىرىگە قېرىنداش ئىكەنلىكى ۋە بىر مۇئمىن زۇلۇمغا ئۇچرىغاندا باشقىلارنىڭ ئۇنىڭغا ياردەم قىلىشىنىڭ ۋاجىپلىقى تەكىتلىنىدۇ. بىراق، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى سەۋەبلىك سۈكۈت قىلىشى ياكى خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللىشى ئۈممەت ئىچىدە چوڭقۇر ئەپسۇسلىنىش پەيدا قىلماقتا.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئىزچىل مۇراجىئەت قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنى قوغداشتا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئويناشنى تەلەپ قىلىپ كەلدى. يېقىنقى يىللاردا، بىر قىسىم مۇسۇلمان ئۆلىمالار ۋە خەلقئارالىق ئىسلامىي تەشكىلاتلار ئۇيغۇرلارنى قوللاش باياناتلىرىنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ھۆكۈمەت سەۋىيەسىدىكى قوللاش تېخى يېتەرلىك ئەمەس. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى مۇسۇلمان ئەللىرىنى خىتاينىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە قارشى تۇرۇشقا، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى ۋە قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىشىگە سۈكۈت قىلماسلىققا چاقىردى.

خەلقئارالىق قانۇنىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەر

خەلقئارا سەھنىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كۈرىشى بىر قەدەر ئىلگىرىلەشلەرگە ئېرىشتى. بىر قانچە دۆلەتنىڭ پارلامېنتلىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەنگەن مەھسۇلاتلارنى چەكلەش ھەققىدە يېڭى قانۇنلارنى ماقۇللىدى [European Parliament](https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240419IPR20551/parliament-adopts-new-rules-banning-products-made-with-forced-labour).

ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسىنىڭ 2022-يىلى ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ھازىر ب د ت نى بۇ دوكلاتنىڭ تەۋسىيەلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە ۋە خىتاي ئۈستىدىن مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشقا قىستىماقتا. بولۇپمۇ 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ب د ت يىغىنلىرىدا، ئۇيغۇر مەسىلىسى يەنە بىر قېتىم قىزىق نۇقتىغا ئايلاندى [OHCHR](https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region).

خىرىسلار ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ خىرىسلارنىڭ بىرى خىتاينىڭ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە قاراتقان بېسىمى ۋە تەھدىتىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى تۈرلۈك ۋاسىتىلەر بىلەن ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈشكە، ئۇلارنى «تېررورلۇق» بىلەن ئەيىبلەشكە ئۇرۇنماقتا. ئەمما، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىزچىل تۈردە تىنچلىق، دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىدا چىڭ تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ ھەققانىيەت يولىدىكى كۈرىشىنى داۋاملاشتۇرماقتا.

كەلگۈسىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى پەقەت غەرب دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىغىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيانىڭ، بولۇپمۇ ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇسۇلمان ئەللىرىنىڭ ھەقىقىي مەدىتىگە موھتاج. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خەلقئارالىق جەمئىيەتنى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە كىشىلىك ھوقۇقنى ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن ئۈستۈن قويۇشقا چاقىرىدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت غەلىبە قىلىدۇ

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ چاقىرىقى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق نىداسىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم توختىماي تۇرۇپ، دۇنيادا ھەقىقىي تىنچلىق ۋە ئادالەتتىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ. مۇسۇلمان ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەجبۇرىيىتىمىز مەيلى قەيەردە بولمىسۇن زۇلۇمغا ئۇچرىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ يېنىدا تۇرۇش، ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتۇر. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باشچىلىقىدىكى بۇ كۈرەش، بىر كۈنى چوقۇم ئۆز مېۋىسىنى بېرىدۇ ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆزىنىڭ ئەركىنلىكىگە، دىنىي ئېتىقاد ھوقۇقىغا قايتىدىن ئېرىشىدۇ. ئادالەت كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىز يوقالمايدۇ.