دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك كۈرەشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن يېڭى پىلانلارنى ئوتتۇرىغا قويدى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى بىرلىك ۋە ئۈمىد

بىسمىللاھىر رەھمانىر رەھىم. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەزلۇم ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق كۈرىشى بۈگۈنكى كۈندە تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ئۆزىنىڭ يېقىنقى ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى تېخىمۇ كۈچلۈك ئاڭلىتىش، خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنى توسۇش ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن يېڭى ۋە ئۇنىۋېرسال ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىنى ئېلان قىلدى. بۇ پىلانلار پەقەت سىياسىي پائالىيەتلەر بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى قانۇنىي، دىپلوماتىك ۋە مەدەنىيەت ساھەلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ئادالەتنى تىكلەشنى نىشان قىلىدۇ [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

سارايېۋو قۇرۇلتىيى ۋە يېڭى رەھبەرلىك قاتلىمى

2024-يىلى ئۆكتەبىردە بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنانىڭ پايتەختى سارايېۋودا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 8-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنى، ئۇيغۇر دەۋاسى ئۈچۈن مۇھىم بىر باسقۇچ بولدى. بۇ يىغىندا تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندى قۇرۇلتاينىڭ يېڭى رەئىسلىكىگە سايلاندى [Radio Free Asia](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/duq-saylam-10272024151214.html). يېڭى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئوتتۇرىغا قويغان ئەڭ مۇھىم پىلانلىرىنىڭ بىرى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى پەقەت غەرب دۆلەتلىرىنىڭلا كۈن تەرتىپى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭ، خۇسۇسەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئورتاق مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇشتۇر.

بۇ يېڭى پىلانلارنىڭ ئاساسلىق نۇقتىلىرى تۆۋەندىكىچە: 1. **خەلقئارا قانۇن سۇپىلىرىدا ھەرىكەت قىلىش:** خىتاي ئەمەلدارلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بىلەن جاۋابكارلىققا تارتىش ئۈچۈن خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتى (ICC) ۋە باشقا قانۇنىي يوللارنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش. 2. **ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش:** ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى سۈكۈتىنى بۇزۇش ئۈچۈن دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى ئاشۇرۇش. 3. **ياردەم ۋە قۇتقۇزۇش پائالىيەتلىرى:** مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئۇلارغا ئىجتىمائىي ياردەم بېرىش سىستېمىسىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئادالەت كۈرىشى

ئىسلام دىنى بىزگە مەزلۇمغا ياردەم بېرىشنى، زۇلۇمغا سۈكۈت قىلماسلىقنى بۇيرۇيدۇ. قۇرئان كەرىمدە: «ئەگەر ئۇلار دىن بويىچە سىلەردىن ياردەم سورىسا، ئۇلارغا ياردەم بېرىش سىلەرگە ۋاجىپتۇر» (سۈرە ئەنفال، 72-ئايەت) دەپ كۆرسىتىلگەن. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ يېڭى پىلانىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان زۇلۇمنىڭ پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئىسلام كىملىكىگە قىلىنغان ھۇجۇم ئىكەنلىكى تەكىتلەنمەكتە.

خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندا مەسچىتلەرنى چېقىش، قۇرئان كەرىملەرنى كۆيدۈرۈش، روزا تۇتۇشنى چەكلەش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلاش ئارقىلىق ئوچۇق-اشكارە دىنىي زىيانكەشلىك قىلماقتا [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/report/2021/04/19/break-their-lineage-break-their-roots/chinas-crimes-against-humanity-targeting). دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ پاكىتلارنى ئەرەب ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى ئاممىۋى تەشكىلاتلارغا، ئۆلىمالارغا ۋە خەلقلەرگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن مەخسۇس «ئىسلام دۇنياسى ئالاقە بۆلۈمى»نى كۈچەيتىشنى پىلانلىدى.

خەلقئارالىق سۇپىلاردا يېڭى پىلانلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى، ياۋروپا پارلامېنتى ۋە ئامېرىكا پالاتاسى قاتارلىق مۇھىم سۇپىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىشىنى توسۇش ئۈچۈن يېڭى قانۇن لايىھەلىرىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بولۇپمۇ، خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ بايلىقىنى تالان-تاراج قىلىشىغا قارشى خەلقئارالىق ئىقتىسادىي بېسىم پەيدا قىلىش پىلانلانماقتا [Amnesty International](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/06/china-drastic-measures-unveiled-to-sever-uyghur-cultural-ties/).

يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يەنە بىر مۇھىم قىسمى - «رەقەملىك دىپلوماتىيە». خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى كۆپ تىللىق ئۇچۇر سۇپىلىرىنى قۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلارنىڭ ئەھۋالى، ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلگەن بالىلار ۋە مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرىنى دۇنياغا دەلىل-ئىسپاتلىرى بىلەن سۇنماقتا.

خىرىسلار ۋە ئۈممەتنىڭ بىرلىكى

ئەلۋەتتە، بۇ كۈرەش ئاسان ئەمەس. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىدىن پايدىلىنىپ، نۇرغۇن دۆلەتلەرنى، جۈملىدىن بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا. ئەمما، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ يېڭى رەھبەرلىكى شۇنى تەكىتلەيدۇكى، ھەقىقەتنى مەڭگۈ يوشۇرغىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى پۈتۈن دۇنيادىكى ئادالەتپەرۋەر ئىنسانلارنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان قېرىنداشلارنىڭ ۋىجدان سىنىقىدۇر.

قۇرۇلتاينىڭ يېڭى پىلانىدا يەنە، ياش ئەۋلادلارنى يېتىشتۈرۈش، ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى مۇھاجىرەتتە ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن «ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى» ۋە باشقا مائارىپ ئاپپاراتلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش كۆزدە تۇتۇلغان. بۇ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مەدەنىيەت جەھەتتىن يوقىتىش پىلانىغا بېرىلگەن ئەڭ كۈچلۈك جاۋاب بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت غەلىبە قىلىدۇ

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ يېڭى پىلانلار، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئازادلىق ۋە كىشىلىك ھوقۇق يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسىدۇر. بىز ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، مەزلوم قېرىنداشلىرىمىزنىڭ يېنىدا تۇرۇشىمىز، ئۇلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن قولىمىزدىن كېلىشىچە تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىمىز كېرەك. زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ئاللاھنىڭ ئادالىتى ئەلۋەتتە تىكلىنىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خەلقئارا سۇپىلاردىكى بۇ يېڭى قەدەملىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ نۇرلۇق كەلگۈسى ئۈچۈن تاشلانغان مۇھىم بىر قەدەمدۇر.

ئاللاھ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە نۇسرەت بەرسۇن ۋە زۇلۇمنىڭ تېزدىن ئاخىرلىشىشىنى نېسىپ قىلسۇن. ئامىن!