جىمى تۇرغان دەۋردىكى ھەقىقەت ساداسى: شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى

مۇقەددىمە: ئۈممەتنىڭ ئەڭ شەرقتىكى قانلىق يارىسى

ئىسلام دۇنياسى ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ھازىرقى زاماندىكى ئەڭ جىددىي ۋە پاجىئەلىك مەسىلىلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ۋاشىنگتوننى مەركەز قىلغان شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى (ETGE) پەقەت بىر سىياسىي ئورگانلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ تۆمۈر تاملىرى ئارقىسىدا قىرغىن قىلىنىۋاتقان مۇسۇلمان بىر خەلقنىڭ جاراڭلىق نالە-پەريادىدۇر. 2004-يىلى قۇرۇلغاندىن بۇيان، بۇ ھۆكۈمەت 1949-يىلدىن بۇيان خىتاي ئىشغالىيىتى ئاستىدا ئازاب چېكىۋاتقان 30 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز مۇسۇلمانلىرىنىڭ بىردىنبىر قانۇنىي ۋەكىلى بولۇشقا تىرىشىپ كەلمەكتە [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net).

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى «بىر گەۋدە» ئۇقۇمىدىن ئايرىپ قاراشقا بولمايدۇ؛ ئۇ يەردە يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار غەربنىڭ لىبېرال كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىدىكى بىر دەپسەندىچىلىكلا ئەمەس، بەلكى ئەسىرلەر بويى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسلام ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مەشئىلى بولۇپ كەلگەن بىر رايوندىن ئىسلامنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق ھەرىكەتتۇر.

رەقەملىك سۇپا: شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ تور بېكىتى ئۇچۇر قەلئەسى سۈپىتىدە

ھۆكۈمەتنىڭ رەسمىي تور بېكىتى [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net) خىتاينىڭ غايەت زور تەشۋىقات ماشىنىسىغا قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ مۇھىم ئاخبارات قورالى ھېسابلىنىدۇ. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، بۇ تور بېكەت ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرىدىغان جانلىق سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا ئايلاندى. بۇنىڭ ئىچىدە 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ چېقىلىشى ياكى ھاراقخانىلارغا، ساياھەت مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇلۇشى، قۇرئان كەرىم نۇسخىلىرىنىڭ مۇسادىرە قىلىنىپ كۆيدۈرۈلۈشى، روزا ۋە ناماز قاتارلىق ئاساسىي ئىبادەتلەرنىڭ چەكلىنىشى قاتارلىق پاكىتلار بار [tribuneindia.com](https://www.tribuneindia.com/news/world/east-turkistan-govt-in-exile-condemns-oic-visit-to-china-accuses-bloc-of-legitimising-genocide-584821).

ھۆكۈمەت بۇ تور بېكەت ئارقىلىق دۇنيا ۋە ئىسلام ۋىجدانىغا خىتاب قىلىپ، مىليونلىغان كىشى قامالغان جازا لاگېرلىرى، مۇسۇلمان ئاياللارنى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ خىتاينىڭ دىنسىز مۇھىتىدا تەربىيەلەش قاتارلىق جىنايەتلەر ھەققىدە قەرەللىك دوكلاتلارنى ئېلان قىلماقتا. بۇ تور بېكەت بېيجىڭنىڭ ئىشغال قىلىنغان رايونغا قاراتقان بىلىم قامالىنى بۇزۇپ تاشلاش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر «ئاخبارات جىھادى»دۇر.

يېقىنقى تەرەققىياتلار (2025-2026): قالايمىقان دۇنيادىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلەر

يېقىنقى ئايلاردا پرېزىدېنت مەمتىمىن ئەلا ۋە باش مىنىستىر ئابدۇئەھەد نۇر باشچىلىقىدىكى سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن كەسكىن دىپلوماتىك ھەرىكەتلەر ئېلىپ بېرىلدى. 2026-يىلى فېۋرالدا، ھۆكۈمەت ئامېرىكىنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق «تىنچلىق كېڭىشى»گە جىددىي مۇراجىئەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە چەت ئەل ئىشغالىيىتىگە قارشى تۇرۇش مەسىلىسى سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىشنى تەلەپ قىلدى [turkistanpost.com](https://turkistanpost.com/2026/02/20/east-turkistan-government-in-exile-calls-on-board-of-peace-to-address-china-east-turkistan-conflict/).

شۇنداقلا، ھۆكۈمەت 2026-يىلى يانۋاردا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ خىتايغا قىلغان زىيارىتىنى ئەيىبلەپ، بۇنى «ئۈممەتكە خىيانەت» ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى قانۇنلاشتۇرۇش دەپ ئاتىدى [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net/east-turkistan-govt-in-exile-condemns-oic-visit-to-china-accuses-bloc-of-legitimising-genocide/). ھۆكۈمەتنىڭ قارىشىچە، ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىغا باغلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەت تۈپەيلىدىن سۈكۈت قىلىشى، ئاللاھ ئالدىدا ۋە تارىخ ئالدىدا چوڭ بىر ئەخلاقىي ۋە تارىخىي مەغلۇبىيەتتۇر.

سۈرىيە مەيدانىغا قارىتا پوزىتسىيە: مىللىي كۈرەش بىلەن ئەسەبىيلىكنى پەرقلەندۈرۈش

2025-يىلى ئىيۇندا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى خەلقئارالىق ئورۇنلاشتۇرۇشلار دائىرىسىدە يېڭى سۈرىيە ئارمىيەسىگە قوشۇش ئۇرۇنۇشلىرىدىن ئاگاھلاندۇردى. ھۆكۈمەت «تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى» (TIP) نىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مىللىي دەۋاسىغا ۋەكىللىك قىلمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇنىڭ خەلقئارالىق ۋە خىتاي ئىستىخباراتلىرى تەرىپىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۈرىشىنى تېررورلۇق بىلەن باغلاپ داغدۇز قىلىش ئۈچۈن پايدىلىنىلغان بىر قورال ئىكەنلىكىنى ئېنىق بايان قىلدى [ultrasawt.com](https://www.ultrasawt.com/حكومة-منفى-تركستان-الشرقية-تنتقد-دمج-الإيغور-في-الجيش-السوري-وتحذر-من-تداعياته).

بۇ پوزىتسىيە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىسلامىي مىللىي كىملىكىنى ئۈممەتنىڭ دۈشمەنلىرىدىن باشقا ھېچكىمگە پايدىسى بولمىغان ۋاكالەتچىلىك ئۇرۇشلىرىدىن قوغداشنى مەقسەت قىلغان پىشقان سىياسىي ئاڭنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

قانۇنىي جىھاد: خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتى ۋە جىنايەتچىلەرنى قوغلىشىش

ھۆكۈمەت خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتى (ICC) ئالدىدىكى قانۇنىي ھۆججەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئۇلار تاجىكىستان ۋە قىرغىزىستان قاتارلىق سوتقا ئەزا دۆلەتلەردىن ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ھۆججەتلەرنى سۇندى [lawfaremedia.org](https://www.lawfaremedia.org/article/unpacking-recent-uighur-icc-complaint-against-chinese-leaders). 2026-يىللىق يېڭى يىل مۇناسىۋىتى بىلەن يوللىغان ئۇچۇرىدا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سالىھ ھىدايەت 2026-يىلنىڭ ھېساب بېرىش يىلى بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، باشقا خەلقئارالىق توقۇنۇشلاردىكىگە ئوخشاش، شى جىنپىڭ باشچىلىقىدىكى خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتا قولغا ئېلىش بۇيرۇقى چىقىرىشنى تەلەپ قىلدى [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net/new-years-message-of-the-prime-minister-of-the-east-turkistan-government-in-exile/).

ئىسلامىي ئىتتىپاقلىق كرىزىسى: ھۆكۈمەتلەرگە ئەمەس، خەلقلەرگە مۇراجىئەت

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، نۇرغۇن مۇسۇلمان ھۆكۈمەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئازابلىق بىر سىر. ئەقسا ۋە مۇقەددەس جايلارنى قوغداش شوئارلىرى توۋلىنىۋاتقان بىر پەيتتە، ئۈرۈمچى ۋە قەشقەردىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋە نامۇسنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى سۈكۈت بىلەن قاراپ تۇرۇلماقتا. سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت بۇ سۈكۈتنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئىسلامدىكى «ۋەلا ۋە بەرا» (دوستلۇق ۋە دۈشمەنلىك) قىممەت قارىشىغا ۋە مەزلۇملارغا ياردەم بېرىش پرىنسىپىغا زىت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

شەرئىي مەجبۇرىيەت ئۈممەت ئالىملىرى ۋە خەلق ئورگانلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم قىلىپ، ئۇلارنىڭ پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان پەقەت بىر پارچە زېمىنلا ئەمەس، بەلكى ئىسلامنىڭ بىر چېگراسىدۇر. سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت بىزگە ھەمىشە «شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەلبى» ئىكەنلىكىنى، رايوننىڭ مۇقىملىقى ۋە قوشنا ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنىڭ بۇ خەلقنىڭ خىتاي مۇستەملىكىچىلىكىدىن قۇتۇلۇشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىپ كەلمەكتە [turkistantimes.com](https://turkistantimes.com/ar/news-17156.html).

خۇلاسە: شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن يېڭى بىر سەھەرگە قاراپ

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى ئىمكانىيەتلىرىنىڭ چەكلىك بولۇشىغا ۋە غايەت زور ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچكە قارشى تۇرۇشىغا قارىماي، ھەقىقەتنىڭ ئۇنى تەلەپ قىلغۇچى بار بولسىلا ئۆلمەيدىغانلىقىنى كۈندىن-كۈنگە ئىسپاتلىماقتا. ئۇنىڭ تور بېكىتى ۋە دىپلوماتىك پائالىيەتلىرى مىليونلىغان قامالدىكى كىشىلەر ئۈچۈن ئۈمىد چىرىغىدۇر.

ئىسلام ئۈممىتى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ بىزنىڭ ئېتىقادىمىز ۋە قىممەت قارىشىمىز ئۈچۈن ھەقىقىي بىر سىناق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك. بۇ ھۆكۈمەتنى قوللاش ۋە ئۇنىڭ رەسمىي سۇپىلىرى ئارقىلىق دەۋانى تونۇشتۇرۇش بىزنىڭ ئەڭ تۆۋەن مەجبۇرىيىتىمىزدۇر. شەرقىي تۈركىستان كىملىكى بىلەن مۇسۇلمان، پەرزەنتلىرىنىڭ كۈرىشى بىلەن ئەزىز بولۇپ قالىدۇ. زۇلۇم قانچىلىك قاراڭغۇ بولمىسۇن، ئۇنىڭ كېچىسى ئۇزۇنغا سوزۇلمايدۇ، چۈنكى ئاللاھ مەزلۇملارنىڭ ياردەمچىسىدۇر.