ئۇيغۇرىستان ئازادلىق تەشكىلاتى نۆۋەتتىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي ۋەزىيەت توغرىسىدا يېڭى بايانات ئېلان قىلىپ، ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەرنى قوغداش ئۈچۈن خەلقئارالىق ئۈنۈملۈك ھەرىكەت تەلەپ قىلدى

كىرىش سۆز: ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەلبىدىن كەلگەن نىدا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش دولقۇنى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، «ئۇيغۇرىستان ئازادلىق تەشكىلاتى» (شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئارزۇ-ئۈمىدلىرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان) 2026-يىلى 25-فېۋرالدا يېڭى ۋە ئەتراپلىق بىر بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەت ۋە ئىسلام ئۈممىتىنى ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشقا چاقىردى. بۇ بايانات ھالقىلىق بىر پەيتتە ئېلان قىلىندى، چۈنكى مەيدان دوكلاتلىرى بېيجىڭنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ «تۈركۈملەپ قاماش»تىن مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دىنىي ھەم تىل كىملىكىنى تۈپتىن يوقىتىش ئارقىلىق «جىم-جىت قىرغىنچىلىق»قا ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە [East Turkistan Government in Exile](https://east-turkistan.net).

باياناتنىڭ تەپسىلاتى: 2026-يىلدىكى ئېچىنىشلىق رېئاللىققا دىئاگنوز قويۇش تەشكىلات باياناتىدا شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنىڭ پەقەت ئۆتۈپ كېتىدىغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر مۇسۇلمان خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان «مۇستەملىكىچىلىك» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. باياناتتا خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رايوننى «ئوچۇق رەقەملىك تۈرمە»گە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئىلغار تېخنىكىلارنى ئىشلىتىۋاتقانلىقى، يۈز تونۇش كامېرالىرى ۋە سۈنئىي ئىدراك سىستېمىلىرى ئارقىلىق ھەر بىر ھەرىكەتنىڭ كۆزىتىلىۋاتقانلىقى، بۇ تېخنىكىلارنىڭ «خىكۋىزىيون» (Hikvision) ۋە «داخۇا» (Dahua) قاتارلىق شىركەتلەر تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىپ، ھەتتا ياۋروپا پايتەختلىرىگىچە سىڭىپ كىرگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

تەشكىلات باياناتىدا ب د ت نىڭ شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋېلىنغان دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىشى كېرەكلىكىنى تەلەپ قىلىپ، «ئىشغالىيەت ئاستىدا ھوقۇق ۋە ئەركىنلىك مەۋجۇت بولالمايدۇ» دەپ تەكىتلىدى [East Turkistan Government in Exile](https://east-turkistan.net). بايانات يەنە خەلقئارا جەمئىيەتنى پەقەت ئەندىشە بىلدۈرۈش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، قاتتىق ئىقتىسادىي جازا يۈرگۈزۈش ۋە خىتاي ئەمەلدارلىرىنى خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتىدا جاۋابكارلىققا تارتىشقا چاقىردى.

ئىسلام كىملىكىگە قارشى ئۇرۇش: دىننى «خىتايلاشتۇرۇش» ئىسلام ئۈممىتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار ئېتىقادنىڭ قەلبىگە سانجىلغان خەنجەردۇر. 2025 ۋە 2026-يىللىرىدىكى يېقىنقى دوكلاتلار ئىسلامنى كوممۇنىستىك ئاتېئىستىك ئىدېئولوگىيەگە ماسلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان «خىتايلاشتۇرۇش» (Sinicization) سىياسىتىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلىدى. 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىت چېقىۋېتىلدى ياكى تاقىۋېتىلدى، بەزىلىرى ھاراقخانىلارغا ياكى ساياھەت مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇلدى، بۇ مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە ھاقارەتتۇر [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

يېڭى باياناتتا رامزاندا روزا تۇتۇشنىڭ مەنئى قىلىنىشى، ساقال قويۇش ياكى ھىجاب كىيىشنىڭ چەكلىنىشى، ھەتتا مۇسۇلمان ئائىلىلەرنىڭ ئۆيلىرىگە خىتاي خادىملارنى (خەنزۇ مىللىتىدىن) مەجبۇرىي ئورۇنلاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ كوممۇنىستىك قائىدىلەرگە رىئايە قىلىشىنى كۆزىتىدىغان «قوشماق ئائىلە» پروگراممىسىنىڭ ئىسلام ئەخلاقى ۋە قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئېغىر دەپسەندىچىلىك ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Human Rights Watch](https://www.hrw.org).

رەقەملىك لاگېرلار ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك: 21-ئەسىرنىڭ قۇلدارلىقى باياناتتا ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردىكى دوكلاتىغا ئاساسەن، «نامراتلىقنى ئازايتىش» نامى ئاستىدا مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىنغانلىقى ئەسكەرتىلدى. ستاتىستىكىلارغا قارىغاندا، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە تىبەتلىكلەر ئۆز يۇرتلىرىدىن يىراق جايلاردىكى زاۋۇت ۋە ئېتىزلارغا مەجبۇرىي يۆتكىلىپ، ئۈزلۈكسىز كۆزىتىش ۋە خورلاشقا دۇچار بولماقتا، ئۇلار قولغا ئېلىنىشتىن قورقۇپ رەت قىلىشقا جۈرئەت قىلالمايدۇ [OHCHR](https://www.ohchr.org).

بۇ سىياسەت پەقەت ئىقتىسادىي پايدا ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى پارچىلاش ئۈچۈندۇر. ئاتا-ئانىلار بالىلىرىدىن ئايرىۋېتىلىپ، بالىلار دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى يېتىمخانىلارغا ئەۋەتىلىپ، مېڭىسى يۇيۇلۇپ، كوممۇنىستىك پارتىيەگە سادىق ئاتېئىستلار قىلىپ تەربىيەلەنمەكتە [Campaign For Uyghurs](https://campaignforuyghurs.org).

خەلقئارالىق ۋە ئىسلامىي مەيدان: مەنپەئەت بىلەن پرىنسىپ ئارىسىدا ئۇيغۇرىستان ئازادلىق تەشكىلاتى بەزى ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدە بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى دىنداش قېرىنداشلىرىنى قوللاشتىن ئۈستۈن كۆرگەن «گۇمانلىق جىمىپ قېلىش»ىنى قاتتىق تەنقىد قىلدى. باياناتتا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ «ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسىلىسى» ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ ئىسلام دۇنياسىنىڭ شەرق قەلئەسى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ يىقىلىشى كوممۇنىستىك ئاتېئىستىك تەسىرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرققە كېڭىيىشىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقى تەكىتلەندى [Campaign For Uyghurs](https://campaignforuyghurs.org).

بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بايانات تۈركىيەدىكى خەلق ھەرىكەتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى ماختىدى. 2026-يىلى فېۋرالدا ئىستانبۇلدا سىياسىي پارتىيەلەر ۋە (IHH) قاتارلىق ياردەم تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى»نىڭ ئېلان قىلىنىشى، ئىسلام خەلقىنىڭ ھېسداشلىقىنىڭ يەنىلا تىرىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [Turkistan Press](https://turkistanpress.com).

تەشكىلاتنىڭ تەلەپلىرى: قۇتقۇزۇش يول خەرىتىسى تەشكىلات باياناتىنى بىر قاتار جىددىي تەلەپلەر بىلەن ئاخىرلاشتۇردى: 1. **مۇستەقىل خەلقئارالىق تەكشۈرۈش:** ب د ت دىن خىتاينىڭ چەكلىمىسىسىز رايونغا مۇستەقىل تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسى ئەۋەتىشنى تەلەپ قىلىش. 2. **ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ رولىنى ئاكتىپلاش:** ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان قىرغىنچىلىقنى رەت قىلىدىغان بىرلىككە كەلگەن مەيداننى ئوتتۇرىغا قويۇشقا چاقىرىش. 3. **مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش:** شىركەتلەرنىڭ مۇسۇلمانلارنى قۇل قىلىشقا چېتىلىپ قالماسلىقى ئۈچۈن خەلقئارالىق تەمىنلەش زەنجىرىنى قاتتىق نازارەت قىلىش [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org). 4. **قاشقۇنلارنى قوغداش:** تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەردىن قولغا ئېلىنغان ئۇيغۇرلارنى ئۆلۈم ياكى قىيىن-قىستاق خەۋپى بار خىتايغا قايتۇرۇۋېتىشنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىش [OHCHR](https://www.ohchr.org).

خۇلاسە: ئۈممەت ۋە تارىخنىڭ مەسئۇلىيىتى ئۇيغۇرىستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىلى فېۋرالدىكى باياناتى پەقەت سىياسىي ھۆججەتلا ئەمەس، بەلكى مەۋجۇتلۇق خەرىتىسىدىن ئۆچۈرۈلۈش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بىر خەلقنىڭ ئاخىرقى نىداسىدۇر. شەرقىي تۈركىستاننى قوللاش سىياسىي تاللاش ئەمەس، بەلكى ئۈممەت ئەزالىرى ئارىسىدىكى ئېتىقاد بىرلىكى تەلەپ قىلغان دىنىي بۇرچتۇر. مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئانلارنىڭ كۆيدۈرۈلۈشى ۋە مىليونلىغان كىشىنىڭ قۇل قىلىنىشى ئالدىدا جىم تۇرغانلارنى تارىخ ئەپۇ قىلمايدۇ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قارشىلىقى خىتاينىڭ باستۇرۇش ماشىنىسى سۇندۇرالمايدىغان ئېتىقادنىڭ گۇۋاھچىسى بولۇپ قالىدۇ.