ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە بولغان تونۇشنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خەلقئارالىق تىرىشچانلىقلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا

مۇقەددىمە: مىللەت قەلبىدىكى دەرد

2026-يىلىنىڭ بېشىدا كۆرۈلگەن تېز گېئو-سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ئارقا كۆرۈنۈشىدە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ گەۋدىسىدىكى ئەڭ چوڭقۇر يارالارنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. بۇ جەرياندا، **ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى** ھازىرقى زاماندىكى ئەڭ ۋەھشىي مەدەنىيەت ۋە دىنىي يوقىتىش دولقۇنىغا دۇچ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى ئېتىراپ قىلدۇرۇش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك خەلقئارالىق ھەرىكەتكە يېتەكچىلىك قىلماقتا. تەشكىلات دىپلوماتىيەلىك تىرىشچانلىقلىرى ئارقىلىق پەقەتلا زۇلۇملارنى ئاشكارىلاپ قالماستىن، بەلكى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئۆزىنى ئۆزى بېكىتىش ھوقۇقىغا تايانغان، سىياسىي ھەل قىلىش چارىسىنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ئىشغالىيەت ۋە مۇستەملىكە مەسىلىسى سۈپىتىدە خەلقئارالىق سەھنىدە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشماقتا [East Turkistan Government in Exile](https://www.east-turkistan.net).

2026-يىلدىكى خەلقئارالىق ھەرىكەت: ئەيىبلەشتىن تۈزۈملەشتۈرۈشكە

2026-يىلى فېۋرالدا تەشكىلاتنىڭ دىپلوماتىيەلىك پائالىيەتلىرى كۈچەيدى، ئۇنىڭ ۋەكىللەر ئۆمىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى تۈزۈملەشتۈرۈش» دەپ ئاتىغان ئەھۋاللارنى يورۇتۇش ئۈچۈن مۇھىم خەلقئارالىق سورۇنلاردا پائالىيەت ئېلىپ باردى. 2026-يىلى 26-فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان يېقىنقى دوكلاتتا، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى بېيجىڭ يولغا قويغان نازارەت ۋە مەجبۇرىي بىخەتەرلىك تۈزۈمىگە قارشى ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى، شۇنداقلا «تېررورلۇققا قارشى خەلق ئۇرۇشى» دەپ ئاتالغان نەرسىنىڭ مۇستەملىكىچىلىك ئۈچۈن بىر نىقاب سۈپىتىدە 12-يىلىغا قەدەم قويغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [East Turkistan Government in Exile](https://www.east-turkistan.net).

شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش جەمئىيىتى (ETHR) «2025-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى»نى ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات رەقەملىك باستۇرۇش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرىنىڭ چوڭقۇرلاشقانلىقىنى ئاشكارىلاپ، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ بۇ جىنايەتلەرگە مەسئۇللارنى جاۋابكارلىققا تارتىشى ئۈچۈن قانۇنىي ئاساس بىلەن تەمىنلىدى [Turkistan Times](https://www.turkistantimes.com). بۇ ھەرىكەت خەلقئارالىق ھېسداشلىقنى پەقەت ئەيىبلەش باياناتلىرىدىن ھالقىپ، ئىقتىسادىي جازا ۋە خەلقئارا سوتلاردا ئەرز قىلىش قاتارلىق ئەمەلىي قەدەملەرگە ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئوچۇق رەقەملىك تۈرمە: تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر بىلەن يۇمشاق باستۇرۇش

2026-يىلى فېۋرالدا ئىچكىرىدىن كەلگەن دوكلاتلار خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئاممىۋى لاگېرلار ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان «قاتتىق باستۇرۇش» باسقۇچىدىن «يۇمشاق ۋە سىستېمىلىق باستۇرۇش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇيغۇر تەتقىقاتچى مۇھەممەد ئەمىن ئۇيغۇرنىڭ قارىشىچە، رايون «ئوچۇق رەقەملىك تۈرمە»گە ئايلانغان بولۇپ، سۈنئىي ئىدراك ۋە بىئومېتىرىك سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق نازارەت قىلىش سىستېمىسى ئەنئەنىۋى تەكشۈرۈش پونكىتلىرىنىڭ ئورنىنى ئالغان [Arabi21](https://www.arabi21.com).

بۇ خىل باستۇرۇش ئۇسۇلى خەلقئارادا ئاسانلىقچە بايقالمايدىغان بىر سىستېما ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ جەمئىيەت قۇرۇلمىسى ۋە كوللېكتىپ كىملىكىنى نىشان قىلماقتا. تۇتقۇنلار جىنايى ئىشلار يولى (رەسمىي تۈرمىلەر) ۋە ئىقتىسادىي يول (مەجبۇرىي ئەمگەك) ئارىسىدا قايتا تەقسىم قىلىنماقتا. 2026-يىلى يانۋاردا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى «نامراتلىقنى ئازايتىش» نامى ئاستىدا ئۇيغۇرلار ۋە تىبەتلەرنى نىشان قىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى. «ھەممە ئۈچۈن ئادالەت» (Justice For All) تەشكىلاتى بۇنى كىملىكنى يوقىتىش ئۈچۈن ماسلاشتۇرۇلغان بىر قىسىم ھەرىكەت دەپ قارىدى [Justice For All](https://www.justiceforall.org/save-uighur/).

«خىتايلاشتۇرۇش» ئۇرۇشى: ئېتىقاد ۋە مۇقەددەس قىممەتلەرنى نىشانلاش

ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار ئىسلامغا قارشى ئېلان قىلىنغان ئۇرۇشتۇر. بېيجىڭ قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىدىكى تارىخىي مەسچىتلەرنى چېقىش، كۈندىلىك دىنىي ئىبادەتلەرنى چەكلەش ۋە مەسچىتلەرنى كوممۇنىستىك پارتىيەگە قاراشلىق ساياھەت ياكى مەدەنىيەت مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرماقتا [Center for Uyghur Studies](https://www.uyghurstudy.org).

2026-يىلى فېۋرالدا، كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى ئائىلىلەرنى پارچىلاش سىياسىتىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىدى. ئۇيغۇر بالىلىرى مېڭىسىنى يۇيۇش ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى يوقىتىش ئۈچۈن ھۆكۈمەت يېتىمخانىلىرىغا ئەۋەتىلمەكتە، ئاياللار بولسا رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلانماقتا [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org). ئەۋلاد ۋە ئېتىقادنى نىشان قىلغان بۇ سىستېمىلىق ھەرىكەت ئىسلام ئۈممىتىنى بۇ قەدىمىي زېمىندىكى «ئىسلامنىڭ قەلئەسى»نى قوغداش ئۈچۈن تارىخىي ۋە دىنىي مەسئۇلىيەت ئالدىدا قالدۇرماقتا.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەيدانى: گېئو-سىياسىي مەنپەئەت بىلەن دىنىي مەجبۇرىيەت ئارىسىدا

ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ مەيدانى يەنىلا خەلقنىڭ ھېسداشلىقى بىلەن «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا مۇناسىۋەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن كېلىپ چىققان رەسمىي ئېھتىياتچانلىق ئارىسىدا تۇرماقتا. قانداقلا بولمىسۇن، 2025 ۋە 2026-يىللىرى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان ھەرىكەتلەر كۆرۈلدى؛ تۈركىيە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ پاناھگاھى ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت ھوقۇقلىرىنى قوغدىغۇچى رولىنى ساقلاپ كەلدى [Turk Press](https://www.turkpress.co).

يەنە بىر تەرەپتىن، مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيىدىكى ئىسلام تەشكىلاتلىرى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى توختىتىشقا چاقىردى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى پاجىئەنىڭ كۆلىمىگە ماس كېلىدىغان تېخىمۇ قەتئىي مەيدان تۇتۇشقا چاقىردى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org). ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى ئىسلام دۇنياسىغا قاراتقان خىتابىدا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، بەلكى ئىشغال قىلىنغان بىر ئىسلام زېمىنى ۋە ئېتىقادداش قېرىنداشلىرىدىن ياردەم كۈتۈۋاتقان بىر خەلقنىڭ مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

نۆۋەتتىكى خىرىسلار ۋە كەلگۈسى ئىستىقبال

تەشكىلات 2026-يىلى ئېغىر خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىمى بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ كۈرىشىنى خەلقئارالىق تېررورلۇق بىلەن باغلاپ، ئۇنىڭ ئوبرازىنى بۇزۇشقا ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ جەھەتتە، سۈرگۈندىكى شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى 2025-يىلى ئىيۇندا، خىتاينىڭ ئىچكى باستۇرۇشنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىستىخبارات ئويۇنلىرىغا خىزمەت قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارغا (مەسىلەن سۈرىيەگە) ئارلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىدىن ئاگاھلاندۇردى [Hashtag Syria](https://www.hashtagsyria.com).

بۇ خىرىسلارغا قارىماي، خەلقئارالىق تونۇشنىڭ ئېشىشى ئۈمىدۋار نۇقتىدۇر؛ ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى فولكېر تۈرك 2026-يىلى فېۋرالدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى ياخشىلاشتا ئاجىزلىق قىلغانلىقىنى تەنقىد قىلدى [Kurdistan24](https://www.kurdistan24.net). شۇنداقلا، 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئۇيغۇر تىلىدا رادىيو ئەركىن ئاسىيانىڭ قايتا ئاڭلىتىلىشى ئۇچۇر قامالىنى بۇزۇش ئۈچۈن مۇھىم بىر مەتبۇئات غەلىبىسى بولدى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org).

خۇلاسە: ئەركىنلىك تاڭى چوقۇم ئاتىدۇ

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارالىق تىرىشچانلىقلىرى پەقەت سىياسىي پائالىيەتلا ئەمەس، بەلكى بويسۇنۇشنى رەت قىلغان بىر خەلقنىڭ كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدۇر. ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىغا ياردەم بېرىش بۇرچتۇر، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى دۇنيانىڭ ۋىجدانى ۋە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىتتىپاقلىقى ئۈچۈن بىر سىناق بولۇپ قالىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي باستۇرۇش ماشىنىسى ئالدىدىكى ئەپسانىۋى قارشىلىقى، سەمىمىي تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشى بىلەن بىرلىكتە، ھوقۇقنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن يوقىلىپ كەتمەيدىغانلىقىنى، قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىدە ئەركىنلىك تاڭىنىڭ بىر كۈنى چوقۇم ئاتىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ، تاكى ئادالەتنى تەلەپ قىلىدىغان ۋە ئۆچۈرۈلۈشنى رەت قىلىدىغان بىر ئاۋاز مەۋجۇت ئىكەن، بۇ كۈرەش داۋاملىشىدۇ.