ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى: تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەشكىلىي قۇرۇلمىسى ۋە نۆۋەتتىكى خەلقئارا گېئو-سىياسىي مۇھىتتىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك تەسىرى ۋە ھەرىكەتچان ئۆزگىرىشلىرى ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدىنىش

كىرىش سۆز: مۇسۇلمانلار دۇنياسى سەل قاراشقا بولمايدىغان بىر سادا

21-ئەسىردىكى يەرشارى گېئو-سىياسىي خەرىتىسىدە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ (خىتاي شىنجاڭ دەپ ئاتايدۇ) تەقدىرى پۈتكۈل مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى ئۆچمەس بىر دەرت بولۇپ كەلمەكتە. بۇ رايوندا مىللىي ئۆزىنى بېكىتىش ۋە دىنىي ئەركىنلىك ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان مۇھىم كۈچلەرنىڭ بىرى بولغان «ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى» (Uyghurstan Liberation Organization, ULO) ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ھەرىكەتلەر، مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ سىياسىي تەلىپىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپلا قالماي، يەنە نۆۋەتتىكى چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنىنىڭ ئارىلىقىدا ئىنتايىن مۇرەككەپ ھەرىكەتچان ئۆزگىرىشلەرنى نامايان قىلماقتا. 2026-يىلى فېۋرالدىكى نۇقتىدىن ئارقىغا نەزەر سالساق، بۇ تەشكىلاتنىڭ تەرەققىيات تارىخى ئەمەلىيەتتە ئېتىقاد، مەۋجۇتلۇق ۋە خەلقئارا ئادالەت ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان بىر كۈرەش تارىخىدۇر. [Source](https://www.campaignforuyghurs.org)

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىدىن مىللىي ئويغىنىشقىچە

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ يىلتىزى 20-ئەسىرنىڭ 90-يىللىرىنىڭ بېشىغا تاقىلىدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتنىڭ مۇستەقىل بولۇشى، چوڭقۇر تۈرك مەدەنىيىتى ۋە ئىسلام ئېتىقادىغا ئىگە ئۇيغۇرلارنى زور دەرىجىدە روھلاندۇردى. 1996-يىلى، مەھمەت ئەمىن ھەزرەت تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە بۇ تەشكىلاتنى رەسمىي قۇرۇپ چىقتى (ئۇ دائىم شەرقىي تۈركىستان ئازادلىق تەشكىلاتى ETLO بىلەن ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىك ياكى بىرلىكتە تىلغا ئېلىنىدۇ). [Source](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%9C%E7%AA%81%E5%80%BE%E6%96%AF%E5%9D%A6%E8%A7%A3%E6%94%BE%E7%BB%84%E7%BB%87)

بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇشى تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى 1933-يىلدىكى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» ۋە 1944-يىلدىكى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى»نىڭ مۇستەقىللىق ئەنئەنىسىنىڭ داۋامىدۇر. نۇرغۇن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، بۇ ئىككى قېتىملىق قىسقا مۇددەتلىك دۆلەت قۇرۇش تارىخى مىللىي ئىززەت-شەرەپنىڭ سىمۋولى بولۇپ، ئىسلام بايرىقى ئاستىدا ئادىل جەمئىيەت قۇرۇشنىڭ مۇمكىنلىكىنى ئىسپاتلىدى. [Source](https://uhrp.org/zh-hans/statement/uhrp-celebrates-east-turkistan-republic-day-2/)

90-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، بۇ تەشكىلات ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا، بولۇپمۇ قىرغىزىستان ۋە قازاقىستاندا كەڭ ئالاقە تورى قۇردى. ئۇنىڭ دەسلەپكى مەقسىتى سىياسىي ۋە قوراللىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق مۇستەملىكىچىلىكتىن قۇتۇلۇش ۋە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى تەكىتلىدى. قانداقلا بولمىسۇن، 2001-يىلدىكى «9-سېنتەبىر» ۋەقەسىدىن كېيىنكى يەرشارى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋەزىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن، بۇ تەشكىلات خىتاي ۋە بەزى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى تەرىپىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتلار تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلدى، ئۇنىڭ پائالىيەت بوشلۇقى قاتتىق قىسىلدى ۋە يەر ئاستىغا ئۆتۈشكە ياكى چەت ئەلگە كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. [Source](https://www.cctv.com/news/china/20040309/100584.shtml)

تەشكىلىي قۇرۇلما ۋە ئىدىيە: ئېتىقاد بىلەن مىللەتچىلىكنىڭ چىرمىشىشى

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلمىسى تىپىك چېگرا ھالقىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە. ئۇنىڭ يادرولۇق رەھبەرلىك قاتلىمى ئۇزۇن مەزگىل تۈركىيە ۋە ياۋروپادا تۇرۇشلۇق بولسا، ئاساسىي قاتلام ھۈجەيرىلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلار جەمئىيىتىگە تارقالغان. 2011-يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى تەتقىقات ماتېرىياللىرىغا قارىغاندا، بۇ تەشكىلاتنىڭ قىرغىزىستان قاتارلىق جايلاردىكى پائالىيەتلىرى «رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ نوپۇزلۇقلىشىشى، خادىملار قۇرۇلمىسىنىڭ ياشلىشىشى» ئالاھىدىلىكىنى كۆرسەتكەن. [Source](http://www.cssn.cn/yx/201411/t20141125_1414436.shtml)

ئىدىيە جەھەتتە، ULO ئۈچ خىل يادرولۇق ئېلېمېنتنى بىرلەشتۈرگەن: 1. **ئىسلامچىلىق**: ئىسلام ئېتىقادىنىڭ ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ يادروسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش، زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي مەجبۇرىيىتى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش. 2. **پان-تۈركىزم**: تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي تىللىق قېرىنداش مىللەتلەر بىلەن بولغان قانداشلىق ۋە مەدەنىيەت ئورتاقلىقىنى ئىزدەش. 3. **مىللىي ئۆزىنى بېكىتىش**: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئايرىلماس ۋەتىنى ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرۇش ۋە ھەر قانداق شەكىلدىكى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەگە قارشى تۇرۇش. [Source](https://www.moderninsurgent.org/post/east-turkestan-liberation-organisation-etlo)

2020-يىللارغا كىرگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ شىنجاڭدا يولغا قويغان كەڭ كۆلەملىك «دىنىي ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» سىياسىتى بىلەن بىللە، بۇ تەشكىلاتنىڭ بايان قىلىش مەركىزى «ئىرقىي قىرغىنچىلىققا قارشى تۇرۇش» ۋە «دىنىي مىراسلارنى قوغداش»قا قاراپ يۈزلەندى. [Source](https://www.uyghurstudy.org/oic-china-engagement-ignores-ongoing-genocide-and-religious-persecution-of-uyghur-muslims/)

2025-2026: نۆۋەتتىكى خەلقئارا گېئو-سىياسىي مۇھىتتىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك تەسىرلەر

### 1. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ تالاش-تارتىشلىق رولى. 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى ھۈسەيىن ئىبراھىم تاھا بېيجىڭنى زىيارەت قىلىپ، خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى. بۇ زىيارەت ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قاتتىق غۇلغۇلا قوزغىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) ئارقا-ئارقىدىن بايانات ئېلان قىلىپ، OIC نىڭ «دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىززەت-شەرىپىنى قوغداش» تىن ئىبارەت قۇرۇلۇش مەقسىتىگە خىلاپلىق قىلغانلىقىنى ئەيىبلىدى ۋە ئۇنىڭ شىنجاڭنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىگە «تەھسىن» ئوقۇشىنى مىليونلىغان ئازاب چېكىۋاتقان قېرىنداشلىرىغا قىلىنغان خىيانەت دەپ قارىدى. [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-laments-the-lack-of-references-to-uyghurs-or-human-rights-matters-during-the-oic-official-visit-to-china/)

مۇسۇلمانلارنىڭ گېئو-سىياسىي مەنپەئەتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى (مەسىلەن، پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر) ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىغا يۇقىرى دەرىجىدە تايىنىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىشىنى، ھەتتا خىتاينى قوللايدىغان مەيداندا تۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ خىل «ئىقتىسادىي مەنپەئەت دىنىي قېرىنداشلىقتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ» دېگەن ھادىسە ئۈممەت ئىچىدىكى چوڭقۇر پارچىلىنىش نۇقتىسىغا ئايلانماقتا. [Source](https://jamiat.org.za/why-the-muslim-world-is-silent-over-chinas-repression-of-uyghurs/)

### 2. چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە رەقەملىك نازارەتنىڭ كۈچىيىشى. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 16-كۈنى ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشىنىڭ ئەمەلىي «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»دىن سۈنئىي ئىدراكقا ئاساسلانغان «رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق»قا ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتتى. [Source](https://uyghurtimes.com/index.php/2026/02/20/2025-east-turkistan-human-rights-violation-index-released-in-istanbul/)

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشمۇ كۈچەيمەكتە. 2026-يىلى 1-ئايدا، قازاقىستان دائىرىلىرى بەگزات ماقسۇتخان قاتارلىق بىر قانچە ئۇيغۇر پائالىيەتچىنى «خىتايلارغا قارىتا مىللىي ئۆچمەنلىك قوزغاش» جىنايىتى بىلەن قولغا ئالدى. بۇ ھەرىكەت خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىدىن پايدىلىنىپ، قانۇنىي ۋە سىياسىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ULO قاتارلىق تەشكىلاتلارنىڭ چەت ئەلدىكى يىلتىزىنى تازىلاۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [Source](https://muslimnetwork.tv/world-uyghur-congress-warns-repression-crossing-chinas-borders/)

### 3. سۈرىيە ئۇرۇش مەيدانىنىڭ تەسىرى. 2024-يىلنىڭ ئاخىرىدىن 2025-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، سۈرىيە ۋەزىيىتىنىڭ قايتا داۋالغۇشى ئۇيغۇر قوراللىق كۈچلىرىگىمۇ تەسىر كۆرسەتتى. بۇرۇن تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (TIP) گە تەۋە بولغان بەزى ئۇيغۇر جەڭچىلىرى سۈرىيەنىڭ غەربىي شىمالىدا پائالىيەت ئېلىپ باردى، بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىگە بارلىق ئۇيغۇر مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىگە «تېررورلۇق» بەلگىسىنى چاپلاش ئۈچۈن باھانە تەمىنلىدى، شۇنداقلا ULO قاتارلىق سىياسىي يول بىلەن ھەل قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدىغان تەشكىلاتلارنى خەلقئارا جامائەت پىكىرىدە تېخىمۇ قاتتىق تەكشۈرۈشكە دۇچار قىلدى. [Source](https://asiatimes.com/2024/12/uyghur-separatist-threat-could-reach-beyond-chinas-xinjiang/)

مۇسۇلمانلار نۇقتىئىنەزىرىدىن چوڭقۇر ئويلىنىش: ئادالەت ۋە مەسئۇلىيەت

ساپ ئىسلام قىممەت قارىشىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، قۇرئان مۇسۇلمانلارغا: «سىلەر نېمىشقا ئاللاھ يولىدا ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغان ئەرلەر، ئاياللار ۋە بالىلار ئۈچۈن جەڭ قىلمايسىلەر؟» (4:75) دەپ تەلىم بېرىدۇ. ULO ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ كۈرىشى پەقەت زېمىن تالىشىشلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ زېمىنىدا ئەركىن ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش ۋە ئېتىقادنى داۋاملاشتۇرۇش ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈندۇر. 2026-يىللىق رامىزان يېتىپ كەلمەكتە، ئەمما شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار يەنىلا روزا تۇتۇش مەنئى قىلىنغان، قۇرئانلار مۇسادىرە قىلىنغان قاتتىق رېئاللىققا دۇچ كەلمەكتە. [Source](https://www.uyghurstudy.org/uyghur-muslims-mark-another-ramadan-under-systematic-religious-repression/)

مۇسۇلمانلار دۇنياسى چوقۇم ئويلىنىشى كېرەك: مىڭ يىللىق ئىسلام مەدەنىيىتىگە ئىگە بىر مىللەت كىملىكىنىڭ يوقىلىشىغا دۇچ كەلگەندە، پەقەت ئىقتىسادىي ھەمكارلىق سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىش، پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ «مۇسۇلمانلار بىر-بىرىگە قېرىنداش، گويا بىر گەۋدە» دېگەن تەلىماتىغا ئۇيغۇنمۇ؟ ULO نىڭ مەۋجۇتلۇقى ئەمەلىيەتتە پۈتكۈل ئۈممەتكە قارىتىلغان بىر ئەخلاقىي سوئالدۇر: ھوقۇق ۋە مەنپەئەت ئالدىدا، ئادالەت (Adl) نىڭ ئورنى بارمۇ؟ [Source](https://khaledbeydoun.substack.com/p/the-muslim-world-has-failed-the-uyghur)

خۇلاسە: داۋالغۇش ئىچىدىكى كەلگۈسى

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى 2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، ھەربىي ۋە تەشكىلىي كۆلەم جەھەتتە ئېغىر زەربىگە ئۇچرىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ۋەكىللىك قىلىدىغان مىللىي ئىرادە رەقەملىك دەۋردە يېڭى ئىپادىلەش ئۇسۇلىنى تاپتى. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەك» ۋە «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى»غا بولغان داۋاملىق دىققىتى بىلەن، بۇ تەشكىلات ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان ھەرىكىتى تەدرىجىي ھالدا گىرۋەكتىن يەرشارى كىشىلىك ھوقۇق ئويۇنىنىڭ مەركىزىگە قاراپ ئىلگىرىلىمەكتە. مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن، خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىغا بولغان ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇش، كەلگۈسى ئون يىلدا ئىسلام دىپلوماتىيەسىنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنى سىنايدىغان يادرولۇق تېما بولۇپ قالىدۇ. پەقەت ھەقىقەت ۋە ئادالەتتە چىڭ تۇرغاندىلا، ئۈممەت كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا ھەقىقىي ھۆرمەتكە ئېرىشەلەيدۇ.