ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىنى رەسمىي بېكىتتى ۋە دۇنيانى ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: ھەقىقەتنىڭ غەلىبىسى ۋە ئادالەتنىڭ چاقىرىقى

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا يۈز بېرىۋاتقان ئېچىنىشلىق ۋەقەلەر پۈتۈن دۇنيانىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ ۋىجدانىنى سىناققا سالماقتا. لوندوندا قۇرۇلغان «ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى» (Uyghur Tribunal) ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئەتراپلىق تەكشۈرۈشلىرىدىن كېيىن، خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قاراتقان قىلمىشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (Genocide) دەپ رەسمىي بېكىتتى [Uyghur Tribunal](https://uyghurtribunal.com/). بۇ ھۆكۈم پەقەت بىر قانۇنىي خۇلاسە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى زۇلۇم ئاستىدا قالغان مىليونلىغان مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازىنىڭ دۇنيا سەھنىسىدە ئەكس سېدا بېرىشىدۇر. ئىسلام پىرىنسىپلىرى بويىچە ئېيتقاندا، زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش زالىمغا شېرىك بولغانلىقتۇر. شۇڭا، بۇ سوتنىڭ نەتىجىسى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنى ئۆز مەسئۇلىيىتىنى قايتا قاراپ چىقىشقا چاقىرماقتا.

سوت كېڭىشىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە خىزمەت مۇساپىسى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تەلىپىگە بىنائەن، ئەمما پۈتۈنلەي مۇستەقىل رەۋىشتە قۇرۇلغان بىر خەلق سوتىدۇر. بۇ سوتقا داڭلىق خەلقئارا قانۇنشۇناس، سابىق يۇگوسلاۋىيە ئۇرۇش جىنايەتلىرى سوتىنىڭ باش تەپتىشى سىر جېفرېي نايس (Sir Geoffrey Nice QC) رىياسەتچىلىك قىلدى [BBC News](https://www.bbc.com/news/world-asia-china-59595952). سوت كېڭىشى 18 ئاي داۋاملاشقان تەكشۈرۈش جەريانىدا، يۈزلىگەن شاھىتلارنىڭ گۇاھلىق سۆزلىرىنى، مەخپىي ھۆججەتلەرنى ۋە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلدى.

بۇ جەرياندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان دەلىل-ئىسپاتلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىستېمىلىق تۈردە بىر مىللەتنى ۋە بىر ئېتىقادنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. سوت كېڭىشى ھېچقانداق سىياسىي غەرەزسىز، پەقەت پاكىتلارغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ 1948-يىلىدىكى ب د ت ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىگە چۈشىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈردى [The Guardian](https://www.theguardian.com/world/2021/dec/09/china-uyghur-genocide-tribunal-verdict-uk).

ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھۆكۈمى: قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي ئاساسلار

سوت كېڭىشىنىڭ ئەڭ مۇھىم خۇلاسىسى شۇ بولدىكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇسىنى سىستېمىلىق تۈردە ئازايتىش، تۇغۇت چەكلەش ۋە مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ئارقىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى سادىر قىلغان. سوتنىڭ ھۆكۈمىدە ئالاھىدە تەكىتلىنىشىچە، خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە باشقا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار بۇ سىياسەتلەرنىڭ بىۋاسىتە مەسئۇلىدۇر [Al Jazeera](https://www.aljazeera.com/news/2021/12/9/china-committed-genocide-against-uyghurs-uk-tribunal-rules).

ئىسلام شەرىئىتىدە ئىنسان ھاياتى ۋە نەسلىنى قوغداش ئەڭ مۇھىم بەش مەقسەتنىڭ (المقاصد الخمسة) بىرىدۇر. خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرىنى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىشى ۋە بوغاز ئاياللارنى بالا چۈشۈرۈشكە مەجبۇرلىشى پەقەت بىر مىللەتكە قىلىنغان ھۇجۇملا ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ يارىتىش قانۇنىيىتىگە ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ھوقۇقلىرىغا قىلىنغان ئېغىر تاجاۋۇزچىلىقتۇر. سوت كېڭىشى بۇ قىلمىشلارنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ بېكىتىش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش ھوقۇقىنىڭ يوقلىقىنى ئەسكەرتتى.

ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ۋە دىنىي زىيانكەشلىك

ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن باشقا، سوت كېڭىشى يەنە خىتاينىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» (Crimes Against Humanity) سادىر قىلغانلىقىنىمۇ بېكىتتى. بۇ جىنايەتلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1. **ئومۇمىيۈزلۈك تۇتقۇن قىلىش:** مىليونلىغان مۇسۇلمانلارنىڭ ھېچقانداق سوتسىز «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»غا قامىلىشى [Human Rights Watch](https://www.hrw.org/report/2021/04/19/break-their-lineage-break-their-roots/chinas-crimes-against-humanity-towards-uyghurs). 2. **قىيناش ۋە جىنسىي زورلۇق:** لاگېرلاردا تۇتقۇنلارغا قارىتا سىستېمىلىق قىيناش، باسقۇنچىلىق ۋە جىنسىي خورلۇق ئېلىپ بېرىلىشى. 3. **دىنىي ئەركىنلىكنى يوقىتىش:** مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىشى، روزا تۇتۇش ۋە ناماز ئوقۇشنىڭ جىنايەت دەپ قارىلىشى. 4. **مەجبۇرىي ئەمگەك:** ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز يۇرتلىرىدىن يۆتكىلىپ، خىتاي زاۋۇتلىرىدا قۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى.

مۇسۇلمان ئۈممىتى ئۈچۈن ئەڭ ئاچچىق بولغىنى، مۇقەددەس جايلىرىمىزنىڭ ۋە دىنىي كىملىكىمىزنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇسۇلمانلىق كىملىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ، پۈتۈن دۇنيا مۇسۇلمانلىرىغا قىلىنغان بىر جەڭ ئېلان قىلىشتۇر.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈتى ۋە ئۈممەتنىڭ ۋىجدان ئازابى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ ھۆكۈمى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، غەرب ئەللىرىدىن بىر قىسىم ئىنكاسلار كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ سۈكۈت قىلىشى ياكى خىتاينى قوللىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدۇ. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق ئورگانلارنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى دەپ ھەقىقەتنى سۆزلەشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشى، ئىسلامنىڭ ئادالەت ۋە مەزلوملارغا ياردەم بېرىش پىرىنسىپلىرىغا پۈتۈنلەي زىتتۇر.

ھالبۇكى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمان خەلقلەر، ئۆلىمالار ۋە پائالىيەتچىلەر ئۇيغۇر قېرىنداشلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرماقتا. مۇسۇلمان ئۈممىتى بىر بەدەن كابىدۇر؛ بىر ئەزاسى ئاغرىسا، قالغان ئەزالىرىمۇ ئۇنىڭ ئاغرىقىنى ھېس قىلىشى كېرەك. ئۇيغۇر سوت كېڭىشىنىڭ پاكىتلىرى ئالدىدا، مۇسۇلمان ھۆكۈمەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشى بىر دىنىي ۋە ئەخلاقىي مەجبۇرىيەتتۇر.

خەلقئارا جەمئىيەتكە چاقىرىق: سۆزدىن ھەرىكەتكە

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى ئۆز ھۆكۈمىنى ئېلان قىلىپلا قالماي، يەنە دۇنيانى ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى. سوتنىڭ تەۋسىيەلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

* **ئىقتىسادىي جازا:** ئىرقىي قىرغىنچىلىققا چېتىشلىق خىتاي شىركەتلىرىگە ۋە ئەمەلدارلىرىغا جازا يۈرگۈزۈش. * **مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش:** ئۇيغۇرلارنىڭ قۇللۇق ئەمگىكى بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنىڭ خەلقئارا بازارغا كىرىشىنى چەكلەش. * **دىپلوماتىك بېسىم:** خەلقئارا مۇنبەرلەردە خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى توختىتىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش. * **پاناھلىق بېرىش:** زۇلۇمدىن قېچىپ چىققان ئۇيغۇرلارغا بىخەتەر پاناھلىق ۋە پۇقرالىق ھوقۇقى بېرىش.

2026-يىلىغا كەلگەندە، بۇ چاقىرىقلار تېخىمۇ تەخىرسىز بولماقتا. خىتاينىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى ھەقىقەتنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنسىمۇ، ئەمما سوت كېڭىشى تەمىنلىگەن قانۇنىي ئاساسلار خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قولىدىكى ئەڭ كۈچلۈك قورالدۇر.

خۇلاسە: تارىخنىڭ ئادىل سوتى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ ھۆكۈمى تارىخ بېتىگە بىر ئادالەت تامغىسى بولۇپ بېسىلدى. خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ئەمدى پەقەت بىر «دەۋا» ئەمەس، بەلكى ئىسپاتلانغان بىر «جىنايەت»تۇر. مۇسۇلمان ئۈممىتى سۈپىتىدە بىزنىڭ ۋەزىپىمىز، بۇ ھەقىقەتنى تارقىتىش، مەزلوملارنىڭ يېنىدا تۇرۇش ۋە زالىمنىڭ زۇلمىنى توختىتىش ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەن بارلىق ئىمكانىيەتلەرنى ئىشقا سېلىشتۇر.

ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: «ئەگەر ئۇلار دىن يۈزىسىدىن سىلەردىن ياردەم تىلىسە، ئۇلارغا ياردەم بېرىش سىلەرگە ۋاجىپتۇر» (سۈرە ئەنفال، 72-ئايەت). ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىز بۈگۈن بىزدىن ياردەم كۈتمەكتە. ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ ھۆكۈمى بىزگە يول كۆرسەتمەكتە. ئەمدى نۆۋەت ھەرىكەتكە!

--- *بۇ ماقالە 2026-يىلى 25-فېۋرال كۈنىدىكى ئەڭ يېڭى مەلۇماتلار ۋە خەلقئارا ۋەزىيەت ئاساسىدا تەييارلاندى.*