ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ يېڭى دوكلاتى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرى ۋە داۋاملىشىۋاتقان دەپسەندىچىلىكلەر ھەققىدىكى چۆچۈنەرلىك تەپسىلاتلارنى ئاشكارىلىدى

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ گۇمانلىق سۈكۈتى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئىنسانىي قىممەت قاراشلاردىن ئۈستۈن قويىدىغان گېئوسىياسىي مۇرەسسەچىلىك ئاستىدا، «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى» (UHRP) شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ پاجىئەسىنى پاش قىلىدىغان كۈچلۈك بىر سادا سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى دوكلاتىدا، بۇ قۇرۇلۇش خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ «تۈركۈملەپ قاماش» باسقۇچىدىن «رەقەملىك نازارەت قىلىش» ۋە سىستېمىلىق مەجبۇرىي سىڭدۈرۈۋېتىش باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان دەھشەتلىك تەپسىلاتلارنى ئاشكارىلىدى، بۇ ئىسلام ئۈممىتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەخلاقىي ۋە ئېتىقادىي سىناق ئالدىدا قالدۇردى [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEBaWDUDLgwoSg3d0MHqdZoe-qj7l1esTmzGLud8BdqjX3Vb5CXobVgbYvXo35xGlDh5oeySAnNW3vXrftxmnH6HPrYTe4JBos_az_ssxGT0n1zVy-cm6hkY7SQtzA9BGmW52f8LFe7TJ08_h-iC_OLNEqxJTLP4vrEbMva2bJSldRh8cjagKuz_U7Z).

2025-يىللىق دەپسەندىچىلىك كۆرسەتكۈچى: رەقەملىك باستۇرۇش ۋە سۈنئىي ئىدراك كۈچىيىۋاتىدۇ

2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» بىلەن تەڭ ئېلان قىلىنغان بۇ يېڭى دوكلاتتا، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى ئىز قوغلاپ نازارەت قىلىش ئۈچۈن سۈنئىي ئىدراك (AI) قوللايدىغان نازارەت سىستېمىسىنى ئىشلىتىشكە ئۆتكەنلىكى كۆرسىتىلدى [uyghurtimes.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE-yd1sQNJnARRsX6Vz3Fw7xguT0Cwx2yfYRFksD-KrEOv6FTHlJwk0NJTCSudoUalu472oHMGFWZU2cbznXv_z4P0pKjjeA-F6Bj9Fr6kXe0s433n2oZfvvN_GjOwJDn3qeIwUcT3CD4xcglBckFJq_EHFd5pEKOxmQZdiFG_KXfQ5fh__0ErxnEMhNVyJYiUUgEgiFE_VBvA=). مەسىلە ئەمدى پەقەت جىسمانىي جەھەتتىن قامالغان لاگېرلارلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل رايون شەخسلەرنى دىنىي ئېتىقادىغا ئاساسەن تۈرگە ئايرىيدىغان ئالگورىزملار تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ئوچۇق تۈرمىگە ئايلاندى.

تەتقىقاتچى زەھرانۇر ئېرتىكنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، 2025-يىلى «مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش» پروگراممىلىرى كۈچەيتىلگەن بولۇپ، ياشلار ۋە قىزلار يېزىلىرىدىن مەجبۇرىي كۆچۈرۈلۈپ، قاتتىق نازارەت ئاستىدا يىراق زاۋۇتلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلانغان. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى يانۋاردا بۇنى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سۈپىتىدە قۇل قىلىش» دەپ تەسۋىرلىدى [ohchr.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGwqKU84C4XuxLTlf5RSp-5BDPJkr3thXvnU5e0HczYUs6cCm-rs8Nv7W0KgnEgvtXL7C0eyEdrFPDHEJDyNC-UhWnOHgxs8MPprSHRT0VVoZkecE5UgPzOmx_l0Gjr7MG_qnLShx-6_DNje81uFYd6B5ijE13Zy0qUMKiP_9AwtP1t-FYgUhNELGi-CMCFr4GG6cSBmWpw56FaEcESiOtnyiVj4b6a_kNuYRMTq34HdBfBZqTTWA==). بۇ ئۇسۇل رايوندىكى ئىسلامىي كىملىكنىڭ يادروسى بولغان ئائىلە ۋە ئىجتىمائىي رىشتىلەرنى پارچىلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ئىسلامىي كىملىككە قارشى ئۇرۇش: «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش»

شى جىنپىڭ باشچىلىقىدىكى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئىزنا-بەلگىلەرنى ۋەيران قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى مۇنار ۋە گۈمبەزلەرنىڭ چېقىلىشىنى، مەسچىتلەرنىڭ ساياھەت مەركەزلىرى ياكى قەھۋەخانىلارغا ئايلاندۇرۇلۇشىنى ھۆججەتلەشتۈردى، بۇ قەشقەرگە ئوخشاش تارىخىي شەھەرلەرنىڭ ئىسلامىي تۈسىنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر [saveuighur.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFGUbT4F7NrA8l3gIjVB1AgOZhNftQrekj9piT2yjxAb0e3fkaLo-2iQVOfT2FahdSMZfHTsOdjM4emtch5hbExeQOGjtA7NAOhecl4AsZm4gBmSt0S0eSGLgaebaItVaJKmQOFEP9309ccnNI8QCCQBUE0XhQi_eKJQ_qi).

«قۇرئان ئۆگىنىشنىڭ يىگىرمە يىلى» ناملىق مەخسۇس دوكلاتتا، قۇرئان كەرىم نۇسخىلىرىنى ساقلىغانلىقى ياكى پەرزەنتلىرىگە دىنىي ئاساسلارنى ئۆگەتكەنلىكى ئۈچۈنلا ئۇيغۇر ئاياللىرىغا بېرىلگەن قاتتىق سوت ھۆكۈملىرى ئاشكارىلاندى [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQES3CBHrZ2W-vsrKvRMXPcx8qVlyORJDv0fELPKGQGmdlhdqOJ0ke0hLpn3ww9Rkvg0B3oXkIK4rrQ68x6StkSNxkoeB2V64x3ViqP5EMJHkzhF5zQ=). ناماز، روزا ۋە ھىجاب كىيىش قاتارلىق ئاساسىي دىنىي ئەمەللەرنى جىنايەت دەپ قاراش، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆز ئېتىقادى ۋە تارىخى بىلەن بولغان باغلىنىشى ئۈزۈلگەن يېڭى بىر ئەۋلاد يېتىشتۈرۈش ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

ئىقتىسادىي بۇلاڭچىلىق ۋە «ھاۋا يىپەك يولى»

خىتاي ھاكىمىيىتى پەقەت ئىچكى باستۇرۇش بىلەنلا توختاپ قالماي، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭدۈرۈشكە ئۇرۇندى. 2025-يىلى ئىيۇلدا ئېلان قىلىنغان ۋە 2026-يىلى فېۋرالدا يېڭىلانغان UHRP دوكلاتىدا، ئۈرۈمچىدىن ياۋروپا ۋە دۇنيا پايتەختلىرىگە ئۇيغۇر مەھبۇسلىرىنىڭ قولى بىلەن ئىشلەنگەنلىكى كۈچلۈك گۇمان قىلىنغان مەھسۇلاتلار بىلەن تولغان يۈك ئايروپىلانلىرىنىڭ كۆپەيگەنلىكى ئاشكارىلاندى [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHmSBh9QYQv1jwm7RvFDgcDSJYVYqSYCp28Wn70n7zQxATH6He4LlYn51IKOCW9CMLTJMMvrGtzN0AjJCMCi94g7MA8BHof7xzBr8iLTBs9sTC0DxO4LhF3TdGeEA==).

دۇنيا سودىسىنىڭ تومۇرلىرىدا ئاقىدىغان بۇ «بىئارام قىلغۇچى قان» توقۇمىچىلىق، قۇياش ئېنېرگىيىسى تاختىلىرى، ھەتتا دورا ۋە خىمىيىلىك تەركىبلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [enduyghurforcedlabour.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHgeU1jo5wYmNyv0gdjtgbLV_GW0ec4Suzgn3nOOra-h1jjy5x-6kPWQALfvzfGZrVe1gXOjvwuwNrQqSE5yEQ1RdJPVM00fysJzh0mQEgEuC-7unMZ54jhKKRrBVCGE-ey4ChxCpEJGnNYlJxMRs5yyP2GTkZTbVBCcw==). ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، قېرىنداشلىرىمىزنىڭ زۇلۇم ۋە قۇللۇقىدىن كەلگەن مەھسۇلاتلارنى ئىستېمال قىلىش ياكى سودا قىلىش دىنىي ئادالەت ۋە ئىنساپ پرىنسىپلىرىغا خىلاپتۇر.

چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش: مۇھاجىرلارنى قوغلىشىش

يېڭى دوكلاتنىڭ ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلىرىنىڭ بىرى «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش»نى يورۇتۇپ بېرىشتۇر. ئۇيغۇرلار ھەتتا مۇھاجىرەتتىمۇ بىخەتەر ئەمەس؛ خىتاي تۈركىيە، مىسىر ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەردىكى پائالىيەتچىلەرنى قوغلىشىش ئۈچۈن تېخنىكا ۋە دىپلوماتىك بېسىمنى ئىشلىتىۋاتىدۇ [uscirf.gov](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGGaYZnCZxb61_gfeGaGsn9VDHZPCnrq78Be18kXEBhSdkTxOZXubVk6KHcUFq4EYAABJIAIUsdL8BfXLVz1H1aMLOCsU1auQvhr1EoPPlBwTj4gSFD-GZK45QzRTsLWV-U4eAbhmmxIxOteUkcV8r44pj6wtSMzdzDa5lsjB-nL7mVb2OHAEjYkhWuI4rN6UXjtaNhP79vTU5zl94=).

دوكلاتتا پائالىيەتچىلەرنىڭ ۋەتىنىدىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى تەھدىت قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلاش، «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى» رەھبەرلىرىنىڭ ھېساباتلىرىنى بۇزۇپ كىرىش ئۈچۈن تېلېفون ئەپلىرىنى ئىشلىتىش ئەھۋاللىرى ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن [hrf.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHmspaDzgIL77Mil6KprVP2NsgjzaV1DQsN-BjVjRtbhxr_Xj03EDnhYlzCiNu0P_7hPKZvTxGB-bxOfBP1oLE0uAl84FjdqHekUUaaSvFnQqtmzpvOje8RrRJjj5SHq8lSjtICTynVGJlG5PUkcJ-vhjqmyfUoRYCJm81KVfrdjxA=).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەجبۇرىيىتى: نارازىلىقتىن ھەرىكەتكە

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ 2026-يىلى فېۋرالدىكى ئاشكارىلىشى پەقەت سانلىق مەلۇماتلا ئەمەس، بەلكى مەۋجۇتلۇقى يوقىتىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ نالە-پەريادىدۇر. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۈگۈنكى كۈندە خىتايغا قارىتا «ئېھتىياتچانلىق» ۋە سىياسىي مۇرەسسەچىلىك چەمبىرىكىدىن چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر [ihh.org.tr](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGQwxK68DKz1u3ykS2JqnZdrwpfQbCTJh_z0kJX0AeBuRZflywD77EajIaOv9C7u7SPnLH3iQDXzMKoEBB31vPb_l8ixukCKI-o5CBN4IX3kJ0Kba06yg1hvsltN8UB1XYmfwKDO4TiGA==).

مۇسۇلمان خەلقلەر مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەھسۇلاتلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن بايقۇت قىلىش قورالىنى ئىشقا سېلىشى، ئالىملار ۋە دەۋەتچىلەر بۇ مەسىلىنى مىنبار ۋە خەلقئارالىق سورۇنلاردا ئوتتۇرىغا قويۇشى كېرەك. بىر مۇسۇلمان خەلقنىڭ قىرغىن قىلىنىشىغا سۈكۈت قىلىش تارىخ كەچۈرمەيدىغان خىيانەتتۇر.

خۇلاسە

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ دوكلاتى دىننىمۇ، ئىنسانىيەتنىمۇ ھۆرمەت قىلمايدىغان بىر ھاكىمىيەتكە قارشى ئېنىق بىر ئەيىبلەش ھۆججىتىدۇر. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت چېگرا ياكى سىياسىي ماجرا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ۋە كىملىك مەسىلىسىدۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە دەپسەندىچىلىكلەرنى توختىتىش ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ھەقىقىي ئىتتىپاقلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئادالەت بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىززەت-شەرىپىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن زۆرۈر بىر شەرتتۇر.