ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرى يېڭى دوكلات ئېلان قىلىپ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى تەنقىد قىلدى ھەمدە خەلقئارالىق ھەرىكەتكە چاقىرىق قىلدى

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئاغرىق نۇقتىسى ۋە ئادالەت چاقىرىقى

بۈگۈنكى كۈندە، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا مۇسۇلمانلار دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇم يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. «ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرى» (UHRP) 2026-يىلى فېۋرال ئېيىدا ئارقىمۇ-ئارقىدىن ئېلان قىلغان يېڭى دوكلاتلىرى ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ رايوندىكى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى يەنە بىر قېتىم دۇنيا كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كەلدى [uhrp.org](https://uhrp.org). بۇ دوكلاتلار پەقەت بىر سىياسىي ھۆججەتلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقادى ۋە كىملىكى سەۋەبىدىن ئاسارەتتە قالغان مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ پەريادىدۇر. غۇلجا قىرغىنچىلىقىنىڭ 29 يىللىقى مەزگىلىدە ئېلان قىلىنغان بۇ باياناتلار، خەلقئارا جەمئىيەتنى، خۇسۇسىيەتەن ئىسلام دۇنياسىنى سۈكۈتنى بۇزۇشقا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىشقا دەۋەت قىلماقتا [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHCE61TsE-2I3CcYDUvCKbeiMLA_47Jz21P0w21Z2KzVvwlGXSydTviuN1-j0LatXjB2SZ3rtTtdAQkUKFb-ol3XkrbqaMeoQum3dkfk65iHHAorqNS6LuPUHQ9wmOCGylvu3r_ajSCgVmb1HcfJ6PFs9XxFROjz9ZGxPafp9EHq7oga0-7FNapRlaBkbdBwUcFb2NH1Urxc0OGG7vIgmT8SqLM09mSL-tGLQN4ExzudNA=).

يېڭى دوكلاتلار: تەرەققىيات نامىدىكى تەڭسىزلىك ۋە ئائىلە بۆلگۈنچىلىكى

2026-يىلى 25-فېۋرال كۈنى، ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرى «ئايرىم ۋە تەڭسىز: شەرقىي تۈركىستاندىكى تەرەققىياتنىڭ ئەھۋالى» ناملىق يېڭى بىر دوكلات ئېلان قىلدى [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHNEGdgMeQ8FumP51vqBJ9AojTLQmYhMzwQoi1KHK89rM32DWjRs0WWvKn28igP8ogvKbB4oQvwgTcxCp91kSZjTfAg6ImAF3xU2hI1ZnVA2gtsghvYSuDkMfyCvjgaq4q9qJR4Bp1BVtuwyDVG-L6IQwatITSsxpmK_CCBEr62JB6eR2SX9h1y8FA=). بۇ دوكلاتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىقتىسادىي تەرەققىيات» ۋە «نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» نامىدا ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى قانداق يوقىتىۋاتقانلىقى، خىزمەت پۇرسەتلىرىدىكى كەمسىتىشلەر ۋە يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز زېمىنىدىكى بايلىقلاردىن مەھرۇم قالدۇرۇلۇۋاتقانلىقى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 23-فېۋرال ئېلان قىلىنغان «ئاجىزلىغان رىشتىلەر: ئۇيغۇر ئائىلە بۆلگۈنچىلىكى خەلقئارالىق بېسىم قورالى سۈپىتىدە» ناملىق دوكلاتتا، خىتاينىڭ چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى سۈكۈتكە مەجبۇرلاش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋالغانلىقى پاش قىلىندى [uhrp.org](https://uhrp.org). بۇ خىل «تەكلىماكان سىرتىدىكى زۇلۇم» (Transnational Repression) تاكتىكىسى مۇسۇلمان ئائىلە قىممەت قارىشىغا قىلىنغان ئېغىر ھۇجۇم بولۇپ، مىليونلىغان كىشىنىڭ ئۆز يېقىنلىرى بىلەن ئالاقىسىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشىغا سەۋەب بولماقتا [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG5IFgE8Av8FDpXYBqGwYsFLylhlw5XA6o4audjTBDM7N4_H2Xumvp574QpRN047BfXh8xNI_7_dsmks6WGIGsfSNkV48TK_QIBD0dO).

دىنىي زۇلۇم: قۇرئان ئۆگىنىش جىنايەتكە ئايلانغان زېمىن

ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرىنىڭ يېقىنقى تەتقىقاتلىرى، بولۇپمۇ «قۇرئان ئۆگەنگەنلىكى ئۈچۈن 20 يىللىق قاماق: ئۇيغۇر ئاياللىرى ۋە دىنىي زۇلۇم» ناملىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامىيەتنىڭ ئەڭ ئەقەللىي پەرىزلىرىنى ئادا قىلىشمۇ ئېغىر جىنايەت ھېسابلانماقتا [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH2iBnB9XhqB2YsV0qc_CTMUAz7JwLp1-6MT8Vct7hez6XhBXNFaPhv3gFmwngN4cBzn-3o4g-tJyOW3S-J7UUyKx-HTSu2bXDKnlBjYqAk4jTq0ZUD). ئاياللارنىڭ ئۆز ئۆيىدە قۇرئان ئوقۇشى، ھىجابلىنىشى ياكى بالىلىرىغا دىنىي تەلىم بېرىشى «ئاشقۇنلۇق» دەپ قارىلىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا سەۋەب بولماقتا.

بۇ ئەھۋال ئىسلام دۇنياسى ئۈچۈن بىر نومۇس بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس كىتابى ۋە ئېتىقادى خىتاي تەرىپىدىن سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىشقا يۈزلەنمەكتە. خىتاي دائىرىلىرى مەسچىتلەرنى چېقىش، ئۇلارنى كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇش ۋە دىنىي زاتلارنى تۈرمىلەرگە تاشلاش ئارقىلىق، رايوندىكى ئىسلامىي مەدەنىيەتنىڭ ئىزلىرىنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنماقتا [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHh2mM28jmxy58RX4AYadfdcZb3N-Xg2mBp9g4LoATaUWW-qegrrr7eMSViwNjjNVI86PC8Bh7HqG_-RxAZhHNr5EzJM7GDxrLiJc1UAEsCxhu9NYKXDdt53iOeWT-wFWmgj9md8f-tKLxt9Hfz6YkaukIa1dc2Xg==).

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە مەجبۇرىيەت: ب د ت ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا چاقىرىق

2026-يىلى 24-فېۋرال كۈنى، ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 26 كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنى ھارپىسىدا بايانات ئېلان قىلىپ، ئالىي كومىسسار ۋولكېر تۈركنى خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى تەكشۈرۈشكە ۋە ئوچۇق ئەيىبلەشكە چاقىردى [campaignforuyghurs.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHuc-pAfkaW-5RCwr4rBGh3FIycC6zAtDhJp50WfERXPWpj3S79RWel0VtwREGwOuERMfXHe-CXM8W0ATGAKzvItYgYHP4m0zdLhlNjKtA8wynN_meBzcBO3G0EorYghI2auBpMOjCGReM4YydCJwSNdAyZPdpEKjrrgsW3AryNYEUfNQB9kGlUbqG7P_eL8vDy6ENpuvUT9yw4BP4ezzsIqsF9qXL-16M=).

ئىسلام نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى سۈكۈتى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان بىر ئەھۋالدۇر. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىدىن قورقۇپ، مىليونلىغان قېرىندىشىنىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشىغا كۆز يۇمۇش ئىسلامىي قاردىشلىق ۋە ئادالەت پىرىنسىپلىرىغا زىتتۇر. UHRP ئىجرايىيە مۇدىرى ئۆمەر قانات ئەپەندى تەكىتلىگەندەك، «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قولىدا جازا يۈرگۈزۈش ۋە جاۋابكارلىققا تارتىش قوراللىرى بار، پەقەت سىياسىي ئىرادە كەمچىل» [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHCE61TsE-2I3CcYDUvCKbeiMLA_47Jz21P0w21Z2KzVvwlGXSydTviuN1-j0LatXjB2SZ3rtTtdAQkUKFb-ol3XkrbqaMeoQum3dkfk65iHHAorqNS6LuPUHQ9wmOCGylvu3r_ajSCgVmb1HcfJ6PFs9XxFROjz9ZGxPafp9EHq7oga0-7FNapRlaBkbdBwUcFb2NH1Urxc0OGG7vIgmT8SqLM09mSL-tGLQN4ExzudNA=).

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي جىنايەت: «ھاۋا يىپەك يولى» دىكى خەتەر

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى دۇنيا بازارلىرىغا سېلىشىدۇر. UHRP نىڭ «ئاشكارە خەتەر: يېڭى ھاۋا يىپەك يولى يۈك توشۇش لىنىيەلىرى ۋە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى» ناملىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ئۈرۈمچىدىن ياۋروپا ۋە باشقا رايونلارغا بىۋاسىتە قاتنايدىغان يۈك ئايروپىلانلىرى زۇلۇم زەنجىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان [uhrp.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG5IFgE8Av8FDpXYBqGwYsFLylhlw5XA6o4audjTBDM7N4_H2Xumvp574QpRN047BfXh8xNI_7_dsmks6WGIGsfSNkV48TK_QIBD0dO). مۇسۇلمان ئىستېمالچىلار ۋە دۆلەتلەر ئۆزلىرى سېتىۋالغان مەھسۇلاتلارنىڭ قېرىنداشلىرىنىڭ قان-تەرى ۋە كۆز يېشى بەدىلىگە كەلگەن-كەلمىگەنلىكىگە دىققەت قىلىشى، «ھالال» تۇرمۇش شەكلىنىڭ پەقەت يېمەك-ئىچمەك بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقىنى، بەلكى ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدىكى ئادالەتنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك.

خۇلاسە: ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان سىنىقىدۇر. ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى تۈرىنىڭ 2026-يىلىدىكى بۇ يېڭى دوكلاتلىرى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، زۇلۇم توختىغىنى يوق، بەلكى تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە سىستېمىلىق تۈسكە كىرمەكتە. تۈركىيەنىڭ ئەنقەرە شەھىرىنىڭ «2026-يىللىق تۈرك دۇنياسى ساياھەت پايتەختى» دەپ ئېلان قىلىنىشىغا ئوخشاش مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى، تۈرك ۋە مۇسۇلمان خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى سۆزلىشىشنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئۇنتۇلۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن بىر پۇرسەت بولۇشى كېرەك [aa.com.tr](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0FEdLsjL-t7ugwe3ZAB7jjqMRv9OP6bMWVd-ik_ynGFeTWMlOR0GscoS2-CBmsC9583J8zwEZfz65PyfGAuEzYdgEoHQsy1_DDV9o8Vqi9KURiDmIgAf_a6oK75upkUNUHDgqRaluJLnwHik-i4lbapR08r_jWMG_J6IgyAdwvgxFnir4TCwtTyls-LcPVlOj4jIgmDuTMaglJp9eyH1xB-4GuD2rxqVk4VP7jiTQ9geXZhQzbmIF9w==).

ئاخىرقى ھېسابتا، ئادالەت چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ. ئەمما بۇ غەلىبە بىزنىڭ بۈگۈنكى تىرىشچانلىقىمىز، دۇئايىمىز ۋە ھەق سۆزنى قورقماي ئېيتالىشىمىزغا باغلىقتۇر. مۇسۇلمان رەھبەرلەر ۋە خەلقلەر خىتاينىڭ تەھدىتلىرىگە باش ئەگمەي، ئىنسانىيەتنىڭ قەدىر-قىممىتىنى قوغداش يولىدا بىرلىشىشى لازىم.