ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى ھەمدە خەلقئارا جەمئىيەتنى شىنجاڭ ۋەزىيىتىگە بولغان دىققىتىنى كۈچەيتىشكە ۋە ئارىلىشىشقا چاقىردى.

كىرىش سۆز: قورشالغان ئېتىقاد ۋە ئادالەتنىڭ چاقىرىقى

بۈگۈنكى دۇنيا سىياسىتىنىڭ مۇرەككەپ خەرىتىسىدە، شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەھۋالى ئىنسانىي ۋىجدان ۋە خەلقئارا ئادالەتنى ئۆلچەيدىغان بىر سىناق تېشىغا ئايلاندى. 2026-يىلى 2-ئايدا، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (Uyghur Human Rights Project, UHRP) «پارچىلانغان ئەزان: شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېتىقاد ئۇلىنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنىشى» تېمىسىدا ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. بۇ يۈزلىگەن بەتلىك ھۆججەت پەقەت يۈرەك سىقىدىغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى پاكىتلىرىنى خاتىرىلەپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان مەدەنىيەت ۋە دىنىي قىرغىنچىلىق ئىستراتېگىيەلىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى. مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ (ئۈممەت) بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز بۇنىڭ پەقەت بىر جۇغراپىيەلىك سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئېتىقادىنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشىغا قارىتىلغان ئېغىر بىر سىناق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك. [ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ رەسمىي تور بېتى](https://uhrp.org) دىكى ئەڭ يېڭى مەلۇماتقا قارىغاندا، ئەگەر خەلقئارا جەمئىيەت ئەمەلىي ئارىلىشىش تەدبىرلىرىنى قوللانمىسا، مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە بىر مۇسۇلمان مەدەنىيىتى پۈتۈنلەي يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

ئېتىقادنىڭ كىشەنلىرى: سىستېمىلىق دىنىي بېسىمنىڭ كۈچىيىشى

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئۆتكەن بىر قانچە يىلدا ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي ئەمەلىيەتلىرىگە بولغان چەكلىمىلەر «قاتتىق زەربە بېرىش» تىن «پۈتۈنلەي يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش» قا ئۆزگەرگەن. UHRP نىڭ تەكشۈرۈشىدە مىڭلىغان مەسچىتنىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى، تاقالغانلىقى ياكى باشقا مەقسەتلەرگە ئىشلىتىلگەنلىكى، ئەزان ئوقۇش مۇنارلىرىنىڭ يىقىتىلغانلىقى، تامدىكى قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ ئۆچۈرۈلگەنلىكى ئاشكارىلاندى. بۇ خىل قىلمىشلار پەقەت بىنالارنى ۋەيران قىلىشلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى ماكانىغا قىلىنغان ھۆرمەتسىزلىكتۇر. [كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch)](https://www.hrw.org) نىڭ ئىزچىل كۆزىتىشىگە قارىغاندا، بۇ خىل «دىننى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئىسلام ئەقىدىلىرىنى مەلۇم ئىدېئولوگىيەگە ماس كېلىدىغان قورالغا ئايلاندۇرۇپ، ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ئاساسىي ئىبادەت ھوقۇقىنى تارتىۋېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

تېخىمۇ ھەيران قالارلىقى شۇكى، دوكلاتتا دىنىي زاتلارغا (ئىماملارغا) قارىتىلغان سىستېمىلىق زىيانكەشلىك تەپسىلىي بايان قىلىنغان. يۈزلىگەن تەجرىبىلىك ئۆلىمالار ۋە دىنىي زاتلار ئادىل سوتسىز تۈرمىگە ياكى «كەسپىي ماھارەت تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دەپ ئاتالغان جايلارغا قامالغان. بۇ ئۆلىمالار ئىسلام بىلىملىرىنىڭ داۋاملىشىشىدىكى ئوتتۇر، ئۇلارنىڭ يوقىلىشى بىر ئەۋلاد ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ دىنىي بوشلۇق ئىچىدە ئۆسىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. [خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى (Amnesty International)](https://www.amnesty.org) كۆرسەتكەندەك، زىيالىيلارغا قارىتىلغان بۇ خىل زەربە بېرىش مىللەتنىڭ مەدەنىيەت تومۇرىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ تىپىك ئالاھىدىلىكىدۇر.

كۆزىتىش ئاستىدىكى تۇرمۇش: يۇقىرى تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىكنىڭ سايىسى

UHRP نىڭ ئەڭ يېڭى دوكلاتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەممىنى قاپلىغان كۆزىتىش تورىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلدى. يۈز تونۇش، DNA توپلاش ۋە چوڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىزى ئارقىلىق، دائىرىلەر «مۆلچەرلىگۈچى ساقچى سىستېمىسى» دەپ ئاتالغان بىر سىستېمىنى قۇردى. ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن، كۈندىلىك ناماز، روزا تۇتۇش، ھەتتا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىسلامىي مەزمۇنلارنى ئورتاقلىشىشمۇ سىستېما تەرىپىدىن «ئەسەبىيلىك» نىڭ ئالامىتى دەپ بەلگە قويۇلۇشى مۇمكىن. بۇ خىل رەقەملىك بېسىم پۈتكۈل رايوننى تامسىز تۈرمىگە ئايلاندۇرۇپ قويدى.

دوكلاتتا بۇ خىل كۆزىتىشنىڭ پەقەت رايون ئىچى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان. UHRP سۈرگۈندىكى جەمئىيەتلەر بىلەن ئېلىپ بارغان زىيارەتلەر ئارقىلىق، دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ (Transnational Repression) نورمال ھالەتكە ئايلانغانلىقىنى بايقىدى. تۈركىيە، مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلار دائىم دۆلەت ئىچىدىن كەلگەن تەھدىتلەرگە ئۇچراپ، ئاۋاز چىقىرىشنى توختىتىشقا ياكى جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلانماقتا. بۇ خىل «ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش» ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەرنىڭ قانۇنىغا ئېغىر دەخلى-تەرۇز قىلىدۇ، شۇنداقلا سۈرگۈندىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنى مەڭگۈلۈك قورقۇنچ ئىچىدە ياشاشقا مەجبۇرلايدۇ. [ئەركىنلىك ئۆيى (Freedom House)](https://freedomhouse.org) نىڭ تەتقىقاتىغا قارىغاندا، خىتاي دۇنيادىكى دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇش ئەڭ ئېغىر دۆلەتلەرنىڭ بىرى، ئۇيغۇرلار بولسا ئۇنىڭ ئاساسلىق نىشانىدۇر.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە: زامانىۋى قۇللۇقنىڭ سايىسى

مەنىۋى بېسىمدىن باشقا، ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيەمۇ ئىنتايىن دەھشەتلىك. UHRP نىڭ تەكشۈرۈش دوكلاتى شىنجاڭنىڭ پاختا، شوخلا ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى كەسپىدە «مەجبۇرىي ئەمگەك» نىڭ كەڭ تارقالغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. مىڭلىغان ئۇيغۇر زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكىلىپ، قاتتىق كۆزىتىش ئاستىدا يۇقىرى سىجىللىقتىكى ئەمگەككە سېلىنماقتا، ئالغان ھەققى ئىنتايىن ئاز، شۇنداقلا دىنىي ئەمەلىيەتلەرنى ئورۇنلاش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قىلىنماقتا. بۇ ئەمگەك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىپلا قالماي، ئىسلامنىڭ ئادىل سودا ۋە ئەمگەك ئىززەت-ھۆرمىتى پرىنسىپلىرىغا ئوچۇق-ئاشكارە خىلاپلىق قىلىشتۇر.

دوكلات دۇنيادىكى مۇسۇلمان ئىستېمالچىلار ۋە كارخانىلارنى تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا تەكشۈرۈشكە چاقىردى. مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ئىستېمال قىلىش ھەرىكىتىمىزنىڭ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ قان-تەرى ئۈستىگە قۇرۇلماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز. نۆۋەتتە، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەر «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ماقۇللىغان بولسىمۇ، دۇنيا مىقياسىدىكى نازارەت قىلىشتا يەنىلا زور بوشلۇقلار بار. [ستراتېگىيەلىك ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزى (CSIS)](https://www.csis.org) نىڭ ئانالىزىغا قارىغاندا، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنىڭ خەلقئارا بازارغا كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئاشكارىلىقىنى ئاشۇرۇش كېرەك.

مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈتتىن ھەرىكەتكە

بۇ دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم تەلەپلىرىنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، UHRP ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە ھەر قايسى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنى ھازىرقى سۈكۈت ياكى ئىككىلىنىش پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىشكە قاتتىق چاقىردى. ئۇزۇندىن بۇيان، ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە دىپلوماتىيە بېسىمى سەۋەبىدىن، بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارا سورۇنلاردا ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلدى، ھەتتا مۇناسىۋەتلىك سىياسەتلەرنى ئاشكارا قوللىدى. بۇ خىل قىلمىش مۇسۇلمان ئاممىسى ئىچىدە چوڭقۇر ئەخلاقىي كرىزىس پەيدا قىلدى.

ئىسلام ئەقىدىسى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، پەيغەمبەر مۇھەممەد (سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) مۇنداق دېگەن: «مۇسۇلمان مۇسۇلماننىڭ قېرىندىشىدۇر، ئۇنىڭغا زۇلۇم قىلمايدۇ، ئۇنى زۇلۇمغا تاشلاپمۇ قويمايدۇ.» شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەر چېقىلىپ، قۇرئان كەرىم كۆيدۈرۈلۈپ، قېرىنداشلىرىمىز خارلىنىۋاتقاندا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ رەھبەرلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەخلاقىي مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا چىقىشى كېرەك. دوكلات مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ دىپلوماتىيە تەسىرىدىن پايدىلىنىپ، رايونغا كىرىپ چەكلىمىسىز مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشقا ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنى قايتۇرۇپ بەرمەي، پاناھلىق بېرىشكە چاقىردى. [ئوتتۇرا شەرق تەتقىقات ئورنى (Middle East Institute)](https://www.mei.edu) نىڭ ئىنكاسىغا قارىغاندا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە بىر خىل تەڭپۇڭلۇقنى ئىزدەپ، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىكنى ئىككى تەرەپلىك سۆھبەتنىڭ زۆرۈر بىر قىسمى قىلىشى كېرەك.

خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئارىلىشىش يولى: قانۇن ۋە دىپلوماتىيەنىڭ بىرلىكى

UHRP نىڭ دوكلاتى پەقەت ئەرزنامە بولۇپلا قالماي، يەنە بىر ھەرىكەت قوللانمىسىدۇر. ئۇ خەلقئارا جەمئىيەتكە بىر قانچە كونكرېت تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويدى:

1. قانۇنىي جاۋابكارلىق: ئومۇمىي يۇрисدېكسىيە پرىنسىپىدىن پايدىلىنىپ، خەلقئارا سوتتا ياكى ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ سوتلىرىدا زۇلۇمغا قاتناشقان ئەمەلدارلار ئۈستىدىن ئەرز سۇنۇش. دوكلات [بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى ئىشخانىسى (OHCHR)](https://www.ohchr.org) نىڭ ئىلگىرى ئېلان قىلغان باھالاش دوكلاتىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، مۇناسىۋەتلىك قىلمىشلارنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» نى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2. جازانى كۈچەيتىش: كۆزىتىش تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك كارخانىلىرىغا قاتناشقانلارنى جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈپ، زۇلۇم ماشىنىسىنىڭ مەبلەغ مەنبەسىنى ئۈزۈپ تاشلاش. 3. دىپلوماتىيە بېسىمى: ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى يىغىنىدا، ھەر قايسى دۆلەتلەر بىرلىكتە قارار لايىھەسى سۇنۇپ، مەخسۇس تەكشۈرۈش كومىتېتى قۇرۇشنى تەلەپ قىلىش. 4. مۇساپىرلارنى قوغداش: ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى پاناھلىق تىلىگۈچى ئۇيغۇرلارنى قوغلاپ چىقىرىشنى توختىتىشقا ۋە ئۇلارغا قانۇنىي تۇرۇش سالاھىيىتى بېرىشكە چاقىرىش.

خۇلاسە: ئادالەت ئاخىرى كېلىدۇ، ئەمما ھەرىكەت كېچىكتۈرۈلمەسلىكى كېرەك

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ بۇ ئەڭ يېڭى دوكلاتى دۇنياغا يەنە بىر قېتىم ئاگاھلاندۇرۇش بەردى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ۋەزىيىتى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا پاجىئەسى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ نومۇسىدۇر. دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر سىياسىي ئويۇن ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئىتتىپاقلىق سىنىقىدۇر. بىز «قايتا ھەرگىز بولمىسۇن (Never Again)» دېگەن قەسەمنىڭ 21-ئەسىردە قۇرۇق شۇئارغا ئايلىنىپ قېلىشىغا يول قويماسلىقىمىز كېرەك.

قۇرئان كەرىمدە ئېيتىلغاندەك: «ئى مۆمىنلەر! ئادالەتتە چىڭ تۇرۇڭلار، ئاللاھ ئۈچۈن گۇۋاھلىق بېرىڭلار، مەيلى ئۇ گۇۋاھلىق ئۆزۈڭلارنىڭ، ئاتا-ئاناڭلارنىڭ ياكى تۇغقانلىرىڭلارنىڭ زىيىنىغا بولسۇن.» (4:135). ھازىر خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ جاسارەت ۋە مەسئۇلىيەتچانلىق كۆرسىتىدىغان پەيتى كەلدى. ئىزچىل دىققەت، قەتئىي دىپلوماتىيە تىرىشچانلىقى ۋە كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ سەپەرۋەرلىكى ئارقىلىق، بىز زالىملارنى ئۆزلىرىنىڭ رەزىل قىلمىشلىرىنى توختىتىشقا مەجبۇرلاپ، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىغا ئەركىنلىك، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە تىنچلىقنى قايتۇرۇپ بېرىشىمىز كېرەك. ئادالەت يولى گەرچە تاشلىق بولسىمۇ، ئەمما ئۈممەت ئىتتىپاق بولسىلا، قاراڭغۇلۇق ئاخىرى تارقىلىدۇ، تاڭ نۇرى چوقۇم شۇ ئازابلىق زېمىننى يورۇتىدۇ.

--- بۇ ماقالە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP)، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇناسىۋەتلىك ئورگانلىرىنىڭ ئاشكارا دوكلاتلىرى ۋە تەكشۈرۈش سانلىق مەلۇماتلىرىدىن پايدىلىنىپ تەييارلاندى.