ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقئارا جەمئىيەتنى رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە داۋاملىق دىققەت قىلىشقا ھەمدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: ئېتىقاد بىلەن ئازابنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا

2026-يىلدىكى بۇ خىرىسلارغا تولغان ئەتىيازدا، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) ۋىجدان ۋە ئەخلاق جەھەتتىن چوڭقۇر بىر سىناققا دۇچ كەلمەكتە. چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا ۋاكالىتەن مۇھىم ئاۋاز بولغان ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Uyghur American Association, UAA) يەنە بىر قېتىم تارىخنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرماقتا. داۋاملىشىۋاتقان مەدەنىيەت يوقىتىش، دىنىي بېسىم ۋە ئۇيغۇر مىللىتىگە قارىتىلغان سىستېمىلىق زۇلۇمغا قارشى، UAA پەقەت كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسلىرىنىڭ باشلامچىسى بولۇپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئېتىقاد قان تومۇرى ۋە مەدەنىيەت يىلتىزىنىڭ قوغدىغۇچىسىدۇر. بۈگۈنكى (2026-يىل 25-فېۋرال) ۋەزىيەتتە، UAA نىڭ چاقىرىقى خەلقئارا جەمئىيەتكە قارىتىلغان سىياسىي تەلەپ بولۇپلا قالماي، بەلكى دۇنيادىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىغا سۇنۇلغان بىر ئەخلاقىي مۇراجىئەتنامىدۇر. ئۇلار شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) رايونىدىكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە ئورتاق دىققەت قىلىشنى، شۇنداقلا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە جەمئىيەتنىڭ سىجىل تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ [مەنبە](https://uyghuraa.org) .

خەلقئارا تەشەببۇس: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە دۇنيا سەھنىسىدىكى ئادالەت ساداسى

2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كىرگەندىن كېيىن، ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى پائالىيەتلىرى تېخىمۇ كۆپەيدى ۋە چوڭقۇرلاشتى. UAA رەئىسى ئەلفىدار ئىل تەبىر خەلقئارا سورۇنلاردا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت سىياسىي تالاش-تارتىش ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي قەدىر-قىممەت ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە مۇناسىۋەتلىك تۈپ مەسىلە ئىكەنلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىدى. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى (OHCHR) يېڭى بايانات ئېلان قىلىپ، شىنجاڭ رايونىدا داۋاملىشىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە، بولۇپمۇ ئالىملار ۋە مەدەنىيەت ئەللىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەت قامالغانلىقى ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنىڭ سىستېمىلىق باستۇرۇلغانلىقىغا بولغان جىددىي ئەندىشىسىنى يەنە بىر قېتىم ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://gwu.edu) .

UAA بۇ باياناتقا ئاكتىپ ئىنكاس قايتۇرۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى كۆزدىن ساقىت قىلماسلىققا چاقىردى. ۋاشىنگتوندا، UAA «2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇنى» (Uyghur Policy Act of 2025) ۋە «2025-يىللىق ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا جاۋابكارلىق ۋە جازا قانۇنى» (UGASA) نىڭ قانۇنلاشتۇرۇش جەريانىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ قانۇنلار ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن رەسمىي ئىستراتېگىيە تۈزۈشنى، «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»نى تاقاشنى تەلەپ قىلىشنى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەمدە خەلقئارالىق مۇخبىرلارنىڭ رايونغا كىرىپ مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org) . مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ قانۇن چىقىرىش تىرىشچانلىقلىرى پەقەت سىياسىي جازا بولۇپلا قالماي، ئىسلامنىڭ يادرولۇق قىممىتى بولغان «ئادالەت»نى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىشتۇر. UAA زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىشنىڭ ئادالەتسىزلىككە يول قويغانلىق ئىكەنلىكىنى، دۇنيا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ پەقەت غەرب دۆلەتلىرىنىڭ تۈرتكىسىگە تايانماي، كۆپ تەرەپلىمىلىك رامكا ئىچىدە تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.

ئېتىقادنى قوغداش: رامىزان ئېيىدىكى تاقەت ۋە «دىنىي ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش»نىڭ ھەقىقىتى

ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن دىنىي ئېتىقاد ئۇلارنىڭ مىللىي كىملىكىنىڭ يادروسىدۇر. قانداقلا بولمىسۇن، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان نورمال دىنىي پائالىيەتلەر «ئەسەبىيلىك» دەپ بەلگە قويۇلدى. 2026-يىللىق رامىزان ئېيى يېقىنلىشىۋاتقاندا، UAA ۋە «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» (CFU) قاتارلىق تەشكىلاتلار بىرلىكتە ئاگاھلاندۇرۇش ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ روزا تۇتۇش، ناماز ئوقۇش قاتارلىق دىنىي مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلىش جەريانىدا ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان ھاياتلىق خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. 2025-يىللىق رامىزان مەزگىلىدىكى نەق مەيدان دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، يەرلىك ئەمەلدارلار ھەتتا ئۇيغۇرلاردىن روزا تۇتمىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان كۈندىلىك سىنلىق دەلىل-ئىسپات تەلەپ قىلغان، بولمىسا ئۇلار «دىنىي ئەسەبىي» دەپ قارىلىپ قاماققا ئېلىنىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن [مەنبە](https://campaignforuyghurs.org) .

UAA بۇ خىل ئېتىقادنى سىستېمىلىق يوقىتىشنىڭ «ئىسلامنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ پەۋقۇلئاددە ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. مەسچىتلەر چېقىۋېتىلدى ياكى باشقا مەقسەتلەرگە ئىشلىتىلدى، قۇرئان كەرىم مەلۇم ئىدېئولوگىيەگە ماسلاشتۇرۇلۇپ قايتا تەپسىر قىلىندى، بۇ قىلمىشلار ماھىيەتتە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ مۇقەددەس بوشلۇقىغا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىقتۇر. UAA دۇنيا مۇسۇلمان رەھبەرلىرى ۋە ئالىملىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىپ، بۇ خىل ئېتىقادنى جىنايەت دەپ قاراش قىلمىشىنى ئەيىبلەشكە چاقىردى. ئىسلام شەرىئىتىدە، دىننى قوغداش بەش چوڭ ئاساسىي مەقسەتنىڭ (Maqasid al-Shari'ah) بىرىنچىسىدۇر. شۇڭلاشقا، UAA ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنى قوللاشنىڭ پەقەت كىشىلىك ھوقۇق ھەرىكىتى بولۇپلا قالماي، ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ئىسلامنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداش دىنىي مەجبۇرىيىتى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://uyghurstudy.org) .

مەدەنىيەتنى قوغداش: تارقاقلىق ئىچىدە مىللەتنىڭ روھىنى داۋاملاشتۇرۇش

ئانا يۇرتتىكى مەدەنىيەتنىڭ يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەندە، ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى «مەدەنىيەتنى قوغداش»نى ئىستراتېگىيەلىك ئېگىزلىككە كۆتۈردى. UAA مەدەنىيەتنى بىر مىللەتنىڭ روھى، تىلنى بولسا شۇ روھنى ئېلىپ يۈرىدىغان قاچا دەپ قارايدۇ. 2025-يىلى سېنتەبىردە، UAA ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر ياشلار رەھبەرلىك تەربىيىسى»نى قوللاپ، تارقاق جەمئىيەتلەردە ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ كونكرېت ئىستراتېگىيەلىرىنى مۇزاكىرە قىلدى [مەنبە](https://akademiye.org) .

شىمالىي ئامېرىكىدا، UAA يەكشەنبەلىك مەكتەپلەرنى قۇرۇش، ئەنئەنىۋى بايراملارنى (نورۇز ۋە قۇربان ھېيت قاتارلىق) ئۆتكۈزۈش ۋە ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى سەنئىتىنى (مۇقام ۋە مەشرەپ قاتارلىق) تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق، ياش ئەۋلادلار ئۈچۈن كىملىك تۇيغۇسىنى بەرپا قىلىشقا تىرىشتى. 2025-يىلى نويابىردا، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان «ئۇيغۇر پوچتىسى» (Uyghur Post) رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان ئۇيغۇر جەمئىيەتلىرىنى تۇتاشتۇرۇش، ئانا تىلدىكى خەۋەرلەر بىلەن تەمىنلەش ۋە ساختا ئۇچۇرلارنىڭ زىيىنىغا قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلدى [مەنبە](https://cjr.org) . UAA بۇ خىل مەدەنىيەتنى ئۆزىنى قۇتقۇزۇش ھەرىكىتىنىڭ مىللەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىكى ئەڭ ئاخىرقى مۇداپىئە سېپى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. مائارىپ ۋە سەنئەت ئارقىلىق، ئۇيغۇرلار دۇنياغا جىسمانىي جەھەتتىن قامالغان بولسىمۇ، مىللەتنىڭ روھى ۋە ئېتىقادىنىڭ مەڭگۈ يوقىتىلمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا.

جەمئىيەت تەرەققىياتى: ئىچكى دېموكراتىيە ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ خىرىسى

جانلىق بىر جەمئىيەت تەشكىلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن، UAA 2025-يىلى مۇھىم ئىچكى باشقۇرۇش تەڭشەشلىرىنى باشتىن كەچۈردى. ئەسلىدە 5-ئايغا پىلانلانغان 11-نۆۋەتلىك سايلام تەرتىپ ئېھتىياجى سەۋەبىدىن 2025-يىلى 4-ئۆكتەبىرگە كېچىكتۈرۈلدى. بۇ سايلام تەشكىلات ئىچىدىكى دېموكراتىك ئەمەلىيەت بولۇپلا قالماي، جەمئىيەتنىڭ ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر. UAA ئوچۇق ۋە ئاشكارا سايلام جەريانى ئارقىلىق يېڭى رەھبەرلىك كوللېكتىپىنى سايلىدى ۋە مۇرەككەپ خەلقئارا ۋەزىيەتتە ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارغا تېخىمۇ ياخشى مۇلازىمەت قىلىشقا بەل باغلىدى [مەنبە](https://uyghuraa.org) .

قانداقلا بولمىسۇن، جەمئىيەتنىڭ تەرەققىياتى سىلىق كەتمىدى. UAA رەئىسى ئىل تەبىر 2024 ۋە 2025-يىللىرى ئۆتكۈزۈلگەن كۆپ قېتىملىق گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنلىرىدا، ئۇيغۇر ئەسلىلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئېغىر «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش»قا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئامېرىكىدا تۇرۇۋاتقان نۇرغۇن ئۇيغۇرلار جەمئىيەت پائالىيەتلىرىگە قاتناشقانلىقى ياكى ئاشكارا ئاۋاز چىقارغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ يۇرتىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى تەھدىت، پاراكەندىچىلىك ۋە ھەتتا قاماققا ئېلىنىشقا دۇچ كەلمەكتە. بۇ خىل «ئائىلە بويىچە جازالاش» ئۇسۇلى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلاشنى مەقسەت قىلىدۇ [مەنبە](https://house.gov) . بۇ ۋەزىيەتكە قارىتا، UAA ئامېرىكا قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى بىلەن ئاكتىپ ھەمكارلىشىپ، جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ سۆز ئەركىنلىكى ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى ئىشلىتىش جەريانىدا قورقۇنچتىن خالىي بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان قوغداش مېخانىزمىنى ئورنىتىشنى ئىلگىرى سۈردى.

ئىقتىسادىي ئادالەت: مەجبۇرىي ئەمگەكنى رەت قىلىش ۋە ھالال پرىنسىپىنىڭ ماسلىشىشى

«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە، UAA ھەمىشە يۇقىرى بېسىم ھالىتىنى ساقلاپ كەلدى. 2025-يىلى، UAA شىنجاڭ تەمىنلەش زەنجىرى بىلەن ئالاقىسى بار بولغان خەلقئارالىق ماركىلارنى كۆپ قېتىم تەنقىد قىلىپ، بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ قان-تەرى بىلەن بۇلغانغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئىسلام ئىقتىساد ئەخلاقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئېكسپلاتاتسىيە ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك مۇتلەق چەكلەنگەن (ھارام). UAA دۇنيا مۇسۇلمان ئىستېمالچىلىرىنى مال سېتىۋالغاندا ھوشيار بولۇشقا، ئۆزىنىڭ ئىستېمال قىلمىشىنىڭ زۇلۇمغا شېرىك بولۇپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى [مەنبە](https://voachinese.com) .

2025-يىلى نويابىردا، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى مەسىلىلىرى بويىچە ئالاھىدە كومىتېتى مورگان ستانلېي قاتارلىق پۇل-مۇئامىلە ئورگانلىرىغا خەت يېزىپ، ئۇلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق خىتاي كانچىلىق شىركەتلىرىنىڭ بازارغا كىرىشىگە ياردەم بەرگەن-بەرمىگەنلىكىنى تەكشۈردى. UAA بۇنىڭغا يۇقىرى باھا بەردى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئاساسىي ھوقۇقىدىن ئۈستۈن تۇرماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى [مەنبە](https://voachinese.com) . بۇ خىل ئىقتىسادىي ئادالەتنى قوغلىشىش ئىسلام دىنى تەشەببۇس قىلغان ئادىل سودا ۋە ئاجىز قاتلامنى قوغداش روھى بىلەن يۇقىرى دەرىجىدە ماس كېلىدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت ۋە ئىززەت-ھۆرمەت ئۈچۈن ئورتاق كۈرەش

ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇرچى ئادەتتىكى پايدا ئالمايدىغان تەشكىلات دائىرىسىدىن ئېشىپ كەتتى. ئۇ بىر مىللەتنىڭ قاراڭغۇلۇق ئىچىدە يورۇقلۇق ئىزدەيدىغان چىرىغى، دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان بىر ھالقىدۇر. 2026-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، UAA نىڭ چاقىرىقى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ ياڭراق: خەلقئارا جەمئىيەت چوقۇم ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە داۋاملىق دىققەت قىلىشى كېرەك، دۇنيا مۇسۇلمان جەمئىيىتى بولسا «مۇسۇلمانلار قېرىنداشتۇر» دېگەن قەسەمنى ئەمەلىي ھەرىكىتى بىلەن ئىسپاتلىشى كېرەك.

UAA نىڭ 2025-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق كۈنىدىكى باياناتىدا ئېيتىلغىنىدەك: «بىز تەلەپ قىلغىنىمىز پەقەت ئەڭ ئاساسىي نەرسىلەرنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش: ئىززەت-ھۆرمىتىمىز، ئېتىقادىمىز ۋە كەلگۈسىمىز.» [مەنبە](https://uyghurstudy.org) ئۇيغۇرلارنىڭ كۈرىشى پەقەت ئۆزلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ئەخلاق چېكىنى قوغداش ئۈچۈندۇر. بۇ ئۇزۇن سەپەردە، ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى ھەر بىر مۆمىن قۇرئان كەرىمنى قۇياش ئاستىدا ئەركىن ئوقۇيالايدىغان، ھەر بىر ئۇيغۇر ئائىلىسى تىنچلىق ئىچىدە جەم بولالايدىغان كۈنگىچە ئادالەتنىڭ پاسبانى بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.