ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارشى بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى كۆتۈرۈلگەن سادا

بىسمىللاھىر رەھمانىر رەھىم. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى بۈگۈنكى كۈندە تارىختىكى ئەڭ ئېغىر سىناقلارنىڭ بىرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. شەرقىي تۈركىستاندا داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە دىنىي باستۇرۇشلار پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ ۋىجدان سىنىقىدۇر. ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى (UAA) يېقىندا ئېلان قىلغان جىددىي باياناتىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ (CCP) ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرگە قاراتقان سىستېمىلىق زۇلۇملىرىنى يەنە بىر قېتىم دۇنيا كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كەلدى. بۇ بايانات، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ سۈكۈتىنى بۇزۇش ۋە مەزلۇملارنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش يولىدىكى مۇھىم بىر قەدەم ھېسابلىنىدۇ.

ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جىددىي چاقىرىقى ۋە يېقىنقى تەرەققىياتلار

2026-يىلى فېۋرالنىڭ ئاخىرىدا، ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى باشچىلىقىدىكى بىر تۈركۈم كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN) ۋە دۇنيا رەھبەرلىرىنى خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىنى توختىتىش ئۈچۈن جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە چاقىردى. بولۇپمۇ 2025-يىلى 27-فېۋرالدا تايلاند ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەن 40 نەپەر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ تەقدىرى ھەققىدە يەنىلا ھېچقانداق ئۇچۇر يوقلۇقى، جەمئىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ ئەندىشىلىرىنىڭ بىرىدۇر [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/chinas-silence-deepens-fears-over-disappeared-uyghur-returnees-year-warn-un). ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 27-فېۋرالدىكى باياناتىدا، بۇ كىشىلەرنىڭ غايىب بولۇشى خىتاينىڭ «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/02/chinas-silence-deepens-fears-over-disappeared-uyghur-returnees-year-warn-un).

ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى يەنە 26 غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتى بىلەن بىرلىكتە، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈركنى (Volker Türk) 2026-يىلى فېۋرالدا باشلانغان كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 61-نۆۋەتلىك يىغىنىدا خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى ئوچۇق ئاشكارىلاشقا چاقىردى [Source](https://campaignforuyghurs.org/26-ngos-call-on-volker-turk-to-address-chinas-abuses-at-the-hrcs-61st-session/). بۇ ھەرىكەتلەر ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ ئادالەت ئىزدەش يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

ئىسلام كىملىكىگە قىلىنغان ھۇجۇم: مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە دىنىي چەكلىمىلەر

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى پەقەت سىياسىي باستۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش ياكى «خىتايلاشتۇرۇش» نى مەقسەت قىلغان بىر دىنىي ئۇرۇشتۇر. يېقىنقى دوكلاتلارغا قارىغاندا، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ تەخمىنەن %65 ى (يەنى 16,000 ئەتراپىدا مەسچىت) ۋەيران قىلىنغان ياكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان [Source](https://www.gov.uk/government/publications/china-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-muslims-including-uyghurs-in-xinjiang-july-2025-accessible). بۇنىڭ ئىچىدە 8,500 دىن ئارتۇق مەسچىت پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلگەن.

خىتاي دائىرىلىرى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا، مۇسۇلمانلارنىڭ روزا تۇتۇشىنى، ناماز ئوقۇشىنى ۋە پەرزەنتلىرىگە دىنىي تەلىم بېرىشىنى جىنايەت دەپ بېكىتمەكتە. 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، ھەتتا 96 ياشلىق ئىمام ئابىدىن داموللامغا ئوخشاش دىنىي زاتلارنىڭ تۈرمىلەردە ۋاپات بولۇشى، خىتاينىڭ دىنىي ئۆلىمالارنى سىستېمىلىق يوقىتىش پىلانىنىڭ بىر قىسمىدۇر [Source](https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2025-05/2025%20Annual%20Report%20China.pdf). بۇ خىل قىلمىشلار ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مۇقەددەس قىممەت قاراشلىرىغا قىلىنغان ئېغىر ھاقارەتتۇر.

ئامېرىكا سىياسىتىدىكى ئىلگىرىلەشلەر: ئۇيغۇر سىياسەت قانۇنى

ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىزچىل تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مەسىلىسىدە تېخىمۇ كەسكىن قەدەملەرنى باسماقتا. 2025-يىلى 2-سېنتەبىردە، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى «ئۇيغۇر سىياسەت قانۇنى»نى (Uyghur Policy Act - H.R. 2635) ماقۇللىدى [Source](https://youngkim.house.gov/media/press-releases/house-passes-rep-kims-bipartisan-uyghur-policy-act). بۇ قانۇن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي، مەدەنىيەت ۋە تىل كىملىكىنى قوغداش ئۈچۈن مەخسۇس خادىم ئاجرىتىشىنى ۋە خەلقئارالىق بېسىمنى كۈچەيتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىشكە چېتىشلىق بولغان چەتئەللىك ئەمەلدارلارغا ۋىزا چەكلىمىسى قويۇش سىياسىتىنى ئېلان قىلدى [Source](https://uygurnews.com/february-2026-uygur-news/). بۇ تەدبىرلەر زۇلۇمغا شېرىك بولغانلارنىڭ جازاسىز قالمايدىغانلىقىدىن بېرىلگەن كۈچلۈك سىگنالدۇر.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ۋىجدان سىنىقى

ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: «مۆمىنلەر ھەقىقەتەن قېرىنداشتۇر». ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان بۇ زۇلۇم پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئورتاق دەردى بولۇشى كېرەك. ئەپسۇسكى، بىر قىسىم مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەت سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىشى ياكى خىتاينىڭ تەشۋىقاتلىرىغا ئىشىنىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدۇ. ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز باياناتىدا ئىسلام دۇنياسىنى خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن يالغان دەۋالىرىغا ئالدانماسلىققا ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا چاقىردى.

خىتاي ھۆكۈمىتى يېقىنقى يىللاردا ئەرەب ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىدە كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقات ئېلىپ بېرىپ، رايوندىكى زۇلۇمنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان بىر دوكلاتتا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە شىمالىي ئافرىقا رايونلىرىدا ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى ئاقلاش ئۈچۈن قانداق مېدىيا مانىپۇلياتسىيەسى قىلغانلىقى ئاشكارىلاندى [Source](https://uyghurstudy.org/on-human-rights-day-a-call-to-restore-dignity-faith-and-freedom-for-uyghurs/). مۇسۇلمان خەلقلەر بۇ يالغانچىلىقلارغا قارشى تۇرۇپ، ھەقىقەتنى يايىدىغان ئاۋاز بولۇشى لازىم.

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىقتىسادىي جىنايەتلەر

خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشى بۈگۈنكى كۈندە زامانىۋى قۇللۇقنىڭ بىر شەكلىگە ئايلاندى. 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىدىكى يېڭى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي يېزا ئىگىلىك ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ يەرلىرىنى تارتىۋېلىپ، ئۇلارنى دۆلەت كونتروللۇقىدىكى زاۋۇتلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلىماقتا [Source](https://uygurnews.com/february-2026-uygur-news/). ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقئارا شىركەتلەرنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن بۇلغانغان تەمىنلەش زەنجىرىدىن چىقىپ كېتىشكە چاقىرىپ كەلمەكتە. بۇ بىر ئىقتىسادىي جىھاد بولۇپ، ھەر بىر مۇسۇلمان ئىستېمالچى ئۆزى سېتىۋالغان ماللارنىڭ مەزلوملارنىڭ قېنى ۋە تەرى بەدىلىگە كەلمىگەنلىكىگە دىققەت قىلىشى كېرەك.

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش

ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ باياناتى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىش زالىمغا شېرىك بولغانلىقتۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كىملىكى، ئېتىقادى ۋە مەۋجۇتلۇقى خەتەر ئاستىدا تۇرماقتا. بىز ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولۇشىمىزدىن قەتئىينەزەر، ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش، ئۇلار ئۈچۈن دۇئا قىلىش ۋە سىياسىي-ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاش مەجبۇرىيىتىمىز بار.

خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى تېخىمۇ ئېنىق پوزىتسىيە تۇتۇشى كېرەك. ئادالەت پەقەت سۆز بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي ھەرىكەت بىلەن تىكلىنىدۇ. ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇ چاقىرىقى، پۈتۈن ئىنسانىيەتنى ۋە ئۈممەتنى ۋىجدانلىق بولۇشقا، مەزلوملارنىڭ يېنىدا تۇرۇشقا ئۈندەيدىغان بىر مەشئەلدۇر. ئاللاھ مەزلوملارنىڭ يار ۋە ياردەمچىسى بولسۇن.