تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى: ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئىلىم-مەرىپەت ۋە كىملىك كۈرىشىدىكى يېڭى بىر باسقۇچ

كىرىش سۆز: ئۈممەتنىڭ ئۈمىدى ۋە ئىلىم سېپىدىكى ياشلار

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە كىملىك قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتا، ئىلىم-مەرىپەت ئەڭ كۈچلۈك قورالغا ئايلانماقتا. «تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى» دەل مۇشۇنداق بىر تارىخىي شارائىتتا، ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت ۋە ئېتىقاد ساھەسىدىكى يوشۇرۇن كۈچىنى بىر يەرگە جەم قىلىش، ئۇلارنى كەلگۈسىنىڭ رەھبەرلىرى قىلىپ يېتىشتۈرۈش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان مۇھىم بىر سۇپا ھېسابلىنىدۇ. ئىسلام دىنىنىڭ تۇنجى بۇيرۇقى «ئوقۇ!» (ئىقرا) بولغىنىدەك، بۇ ئىتتىپاقمۇ ئۆز پائالىيەتلىرىنى مۇسۇلمان ياشلارنىڭ زېھنىنى ئويغىتىش ۋە ئۇلارنى زامانىۋى بىلىملەر بىلەن قوراللاندۇرۇش ئاساسىغا قۇرغان. [idsb.org](https://www.idsb.org/en/members/east-turkistan-education-and-solidarity-association/)

تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقىنىڭ مەقسىتى ۋە ئىسلامىي قىممەت قارىشى

تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى (Tianshan Talents Alliance) پەقەت بىر ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ دۇنياۋى سەۋىيەدە ئۆز كىملىكىنى نامايەن قىلىشىنى نىشان قىلغان بىر ھەرىكەتتۇر. بۇ ئىتتىپاقنىڭ ئاساسلىق مەقسەتلىرى تۆۋەندىكىچە:

1. **ئىسلامىي كىملىكنى قوغداش:** چەتئەللەردە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئۆز دىنىي ئېتىقادىدىن يىراقلىشىپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن دىنىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيە بېرىش. 2. **ئاكادېمىك مۇۋەپپەقىيەت:** ياشلارنىڭ دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ئوقۇشىغا ياردەم بېرىش ۋە ئۇلارغا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى تەمىنلەش. [eastturkistanassociation.com](https://eastturkistanassociation.com/our-program/) 3. **مىللىي مەدەنىيەتنى ساقلاش:** ئۇيغۇر تىلى، تارىخى ۋە سەنئىتىنى ياش ئەۋلادلارغا ئۆگىتىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا تاقابىل تۇرۇش.

بۇ ئىتتىپاقنىڭ پائالىيەتلىرى ئىسلامىي قىممەت قاراشلار بىلەن زىچ باغلانغان بولۇپ، ياشلارنى «ئۈممەتنىڭ بىر پارچىسى» سۈپىتىدە يېتىشتۈرۈشنى ئاساس قىلىدۇ. بولۇپمۇ تۈركىيە، ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ئارىسىدا ئۆزئارا ھەمكارلىق ۋە ھەمدەملىك روھىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن تۈرلۈك يىغىن ۋە تەربىيەلەش كۇرسلىرىنى تەشكىللەپ كەلمەكتە. [akademiye.org](https://akademiye.org/ug/?p=15871)

2025-2026-يىللىق مۇھىم تەرەققىياتلار ۋە پائالىيەتلەر

يېقىنقى بىر يىل ئىچىدە، تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق ياشلار گۇرۇپپىلىرى بىر قاتار زور كۆلەملىك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ باردى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ گەۋدىلىك بولغىنى 2025-يىلى ماي ئېيىدا گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن «خەلقئارا ئۇيغۇر ياشلىرى باشلىقلار يىغىنى» دۇر. [turkistantimes.com](https://turkistantimes.com/en/news-1033.html)

بۇ يىغىنغا دۇنيانىڭ 22 دۆلىتىدىن كەلگەن 50 تىن ئارتۇق ياش ئاكتىپچى ۋە تالىپلار قاتناشقان بولۇپ، ئۇلار ئۇيغۇر دەۋاسىنى خەلقئارا سەھنىلەردە قانداق قىلىپ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئاڭلىتىش، خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا قانداق تاقابىل تۇرۇش ۋە رەقەملىك دەۋردە مەدەنىيەتنى قانداق ساقلاش قاتارلىق تېمىلاردا مۇزاكىرە ئېلىپ باردى. يىغىننىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، ياشلارنىڭ ئۆزئارا تورلىشىشىنى كۈچەيتىپ، كەلگۈسىدىكى ئورتاق تۈرلەر ئۈچۈن ئاساس سېلىشى بولدى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2025-يىلى سېنتەبىردە ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر ياشلىرىنى رەھبەرلىك بويىچە تەربىيەلەش پىلانى» مۇ ياشلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردىكى ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈشتە مۇھىم رول ئوينىدى. [akademiye.org](https://akademiye.org/ug/?p=15871) بۇ خىل تەربىيەلەشلەر ياشلارنىڭ پەقەت ئوقۇغۇچىلا ئەمەس، بەلكى ئۆز مىللىتىنىڭ ھوقۇقىنى قوغدايدىغان يېتىلگەن زىيالىيلار بولۇپ چىقىشىنى نىشانلايدۇ.

خەلقئارالىق بېسىم ۋە تالىپلار دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار

تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقىنىڭ پائالىيەتلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغاپ كەلمەكتە. خىتاي دائىرىلىرى چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا بېسىم ئىشلىتىش، ئۇلارنىڭ ۋەتەندىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىش ئارقىلىق ئۇلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا. [sheffield.ac.uk](https://www.sheffield.ac.uk/news/we-know-you-better-you-know-yourself-chinas-transnational-repression-uyghur-diaspora)

شېففىلد ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، تۈركىيە ۋە ياۋروپادىكى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ كۆپىنچىسى خىتاينىڭ «چېگرا ھالقىغان زىيانكەشلىكى» گە دۇچ كەلمەكتە. بۇ خىل بېسىملار ياشلارنىڭ پىسخىكىلىق ساغلاملىقىغا ۋە ئوقۇش جەريانىغا پاسسىپ تەسىر كۆرسەتسىمۇ، ئەمما تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقىغا ئوخشاش تەشكىلاتلار ياشلارغا مەنىۋى تىرەك بولۇپ، ئۇلارنىڭ قورقماي ئالغا بېسىشىغا تۈرتكە بولماقتا. [thefunambulist.net](https://thefunambulist.net/magazine/24-the-space-of-the-camp/the-uyghur-diaspora-in-central-asia-and-europe-against-the-chinese-concentration-camps-dilnur-reyhan)

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى

ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ۋە باشقا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى پوزىتسىيەسى تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. 2025-يىلىنىڭ بېشىدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن «شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكى» نىڭ كېڭەشمە يىغىنىدا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئەرەب دۇنياسى، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇش تەكىتلەندى. [udtsb.com](https://udtsb.com/en/international-union-of-east-turkistan-organizations-1st-expanded-consultation-meeting-report-of-2025/)

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ دەۋاسى، پەقەت بىر مىللىي مەسىلىلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقاد ۋە ئىنسانىيەت مەسىلىسىدۇر. تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى ياشلار ئارقىلىق بۇ ھەقىقەتنى پۈتۈن مۇسۇلمان دۇنياسىغا يەتكۈزۈشكە تىرىشماقتا. بولۇپمۇ پاكىستان، مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتلىرى بىلەن بولغان ئالاقىنى قويۇقلاشتۇرۇش، خىتاينىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئىقتىسادىي تەسىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر مەسىلىسىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇشىغا قارشى تۇرۇشتا ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. [rfa.org](https://www.rfa.org/uyghur/xەۋەرلەر/تالىبان-خىتاي-ئۇيغۇر-08302021162431.html)

ئىقتىسادىي كۈرەش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى تۇرۇش

ئىتتىپاقنىڭ يەنە بىر مۇھىم خىزمەت يۆنىلىشى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنى پاش قىلىشتۇر. ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ئىجرا قىلىشىدا، ياش ئاكادېمىكلار ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ تەمىنلىگەن دەلىل-ئىسپاتلىرى مۇھىم رول ئوينىدى. [dhs.gov](https://www.dhs.gov/news/2023/09/26/dhs-announces-three-additional-prc-based-companies-result-forced-labor-enforcement)

مەسىلەن، «شىنجاڭ تىيانشان يۇڭ توقۇمىچىلىق چەكلىك شىركىتى» قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق ئىكەنلىكىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي زۇلۇم زەنجىرىگە بېرىلگەن ئېغىر زەربىدۇر. [wikipedia.org](https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghur_Forced_Labor_Prevention_Act) تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى ياشلارنى بۇ ساھەدىكى تەتقىقاتلارغا يېتەكلەش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېسىمىنى ئاشۇرۇشقا تۆھپە قوشماقتا.

خۇلاسە: كەلگۈسىنىڭ نۇرى

تىيانشان تالىپلار ئىتتىپاقى، زۇلۇم ئاستىدا قالغان بىر مىللەتنىڭ ئۆز كەلگۈسىنى ئىلىم ۋە ئېتىقاد بىلەن قايتا قۇرۇپ چىقىش ئىرادىسىنىڭ سىمۋولىدۇر. بۇ ئىتتىپاق يېتىشتۈرۈۋاتقان ياشلار، كەلگۈسىدە ئەركىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۈۋرۈكلىرى بولۇپلا قالماي، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ پەخرىگە ئايلىنىدۇ. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، بۇ ياشلارنىڭ ئىلىم يولىدىكى كۈرىشىنى قوللىشىمىز، ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشىمىز ۋە ئۇلارنى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلاردا يالغۇز قويماسلىقىمىز كېرەك. چۈنكى، بىر مىللەتنىڭ ياشلىرى ئويغانسا، ئۇ مىللەتنىڭ قايتا تىرىلىشى مۇقەررەردۇر.