ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى رايوننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە كەلگۈسى تەرەققىياتى ھەققىدە رەسمىي بايانات ئېلان قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي مەيدانىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى.

كىرىش سۆز: زۇلۇم ئاستىدىكى ئۈمىد ۋە ئازادلىق ساداسى

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئازادلىق كۈرىشى يېڭى بىر تارىخىي باسقۇچقا قەدەم قويدى. خىتاي تاجاۋۇزچى ھاكىمىيىتىنىڭ رايوندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە دىنىي باستۇرۇش سىياسەتلىرى 12-يىلىغا قەدەم قويغان بىر پەيتتە، «ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى» (ULO) رايوننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ۋە كەلگۈسى تەرەققىياتى ھەققىدە رەسمىي بايانات ئېلان قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي مەيدانىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. بۇ بايانات دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدە، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىدا زور غوۋغا قوزغىدى. مەزكۇر تەشكىلات شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان بىر مۇستەملىكە ئىكەنلىكىنى، بۇ مەسىلىنىڭ پەقەتلا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ھۆرلۈكى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان مۇستەقىللىق كۈرىشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://east-turkistan.net).

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: «نورماللاشقان» قىرغىنچىلىق ۋە دىنىي زىيانكەشلىك

2026-يىلىغا كەلگەندە، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشلىرىنى «نورماللاشتۇرۇش» باسقۇچىغا ئۆتكۈزدى. ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى ئۆز باياناتىدا، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر مىللەتنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى. نۆۋەتتە، رايوندا ئىسلام دىنىغا بولغان ھۇجۇم ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن بولۇپ، 2026-يىللىق رامىزان ئېيىدا ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ روزا تۇتۇشى پۈتۈنلەي چەكلەندى، ھەتتا ئۆيلىرىدە سىنلىق نازارەت ئاستىدا تۇرۇشقا مەجبۇرلاندى [Source](https://campaignforuyghurs.org).

تەشكىلاتنىڭ باياناتىدا تەكىتلىنىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى «سىياسىي بىخەتەرلىك» نى باھانە قىلىپ، ئۇيغۇر، قازاق ۋە قىرغىز قاتارلىق تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرنى سىستېمىلىق ھالدا ئاسسىمىلياتسىيە قىلماقتا. مىڭلىغان مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ خىتايچە ئىدېئولوگىيە بىلەن قايتا يېزىلىشى ۋە بالىلارنىڭ ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلىپ لاگېر مەكتەپلىرىگە قامىلىشى بۇ قىرغىنچىلىقنىڭ ئەڭ ئېچىنىشلىق تەرەپلىرىدۇر [Source](https://east-turkistan.net). بۇ ۋەزىيەت ئاستىدا، ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى (OIC) سۈكۈتنى بۇزۇشقا چاقىردى.

سىياسىي مەيدان: مۇستەقىللىق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ باياناتىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا — شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي سالاھىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتۇر. تەشكىلات خىتاينىڭ «شىنجاڭ» (يېڭى چىگرا) دېگەن نامىنى قەتئىي رەت قىلىپ، بۇ زېمىننىڭ تارىخىي ۋە قانۇنىي نامىنىڭ «شەرقىي تۈركىستان» ياكى «ئۇيغۇرستان» ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم جاكارلىدى [Source](https://uyghuristan.org).

باياناتتا مۇنداق دېيىلدى: «بىزنىڭ كۈرىشىمىز پەقەتلا تۈرمىلەردىن قۇتۇلۇش ئەمەس، بەلكى ئۆز زېمىنىمىزدا ئۆز بايرىقىمىز ئاستىدا، ئىسلامىي قىممەت قاراشلىرىمىز ۋە مىللىي كىملىكىمىز بىلەن ئەركىن ياشاش كۈرىشىدۇر.» تەشكىلات غەرب ئەللىرىنى ۋە باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەرنى شەرقىي تۈركىستاننى «بېسىۋېلىنغان دۆلەت» دەپ ئېتىراپ قىلىشقا، خىتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىگە قارشى ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشقا چاقىردى [Source](https://east-turkistan.net). بۇ مەيدان شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندىكى ھۆكۈمىتىنىڭ 2026-يىللىق يېڭى يىللىق خىتابى بىلەن ماس قەدەمدە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر سىياسىي كۈچلىرىنىڭ بىرلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ سىنىقى

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى ئۆز باياناتىدا ئىسلام دۇنياسىغا ئالاھىدە خىتاب قىلدى. تەشكىلات بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ پەلەستىن، مىسىر ۋە سۈرىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن سىياسىي ۋەكىللەرنىڭ خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتىغا ماسلىشىپ، رايوندىكى زۇلۇمنى ئاقلىغانلىقىنى قاتتىق ئەيىبلىدى [Source](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHPcoGowv6SGsS2aM4PrBWwpbh5yf2DvfWSR7lCDjWfdcLoUfnTd8oqx2UusXe3yUEX1VxfCgGqJvrzA1gmP2UGCPLwCKE3TEm392FmG85XaMC723EudKZLWxbh22ELN7m3rAzxZgjImcbnZuSCRSRyBXnQS0kKSbpK1QpAC_CrRXuHYTWE47_eAp_5qxce2c39c-Sdiks=).

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ يەنە بىر مۇسۇلمان قېرىندىشىغا ياردەم قىلىشى ئىماننىڭ تەقەززاسىدۇر. باياناتتا تەكىتلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىززەت-ھۆرمەت مەسىلىسىدۇر. خىتاينىڭ ئىسلام دىنىنى «خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئەمەلىيەتتە ئاللاھنىڭ دىنىغا قىلىنغان بىر جەڭدۇر. شۇڭا، مۇسۇلمان رەھبەرلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى دەستەك قىلىپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قېنىنى سېتىشى «مۇناپىقلىق» دەپ سۈپەتلەندى [Source](https://dukva.org). تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمان ئاممىۋى تەشكىلاتلىرىنى ۋە ئۆلىمالارنى شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن دۇئا قىلىش بىلەن بىرگە، خىتاي ماللىرىنى بايقۇت قىلىشقا ۋە ھۆكۈمەتلىرىگە بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىردى.

خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە دۆلەتلەر ئارا زۇلۇم

باياناتتا يەنە، خىتاينىڭ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان «دۆلەتلەر ئارا زۇلۇم» (Transnational Repression) سىياسىتىگە دىققەت تارتىلدى. يېقىندا تايلاندتىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر مۇساپىرنىڭ تەقدىرى ھەققىدە ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقى، خىتاينىڭ ئىنتېرپول ۋە باشقا خەلقئارالىق مېخانىزملارنى سۇيىئىستېمال قىلىپ، ئۆكتىچىلەرنى جىمىقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىندى [Source](https://ohchr.org).

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى بۇ خىل قىلمىشلارنىڭ خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى، تۈركىيە ۋە باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنى قوغداش مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى ئەسكەرتتى. بولۇپمۇ 2026-يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك باشلىقلار يىغىنىدا (IRF Summit 2026) ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئاساسلىق تېما بولۇشى، دۇنيانىڭ بۇ زۇلۇمغا يەنىلا سۈكۈت قىلمايدىغانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر [Source](https://uyghurcongress.org).

كەلگۈسى تەرەققىيات ۋە ئۈمىد

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتى كەلگۈسىگە بولغان تەسەۋۋۇرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئۈمىدسىزلەنمەسلىككە چاقىردى. تەشكىلاتنىڭ پىلانى بويىچە، كەلگۈسىدە خەلقئارالىق سوت مەھكىمىلىرىدە خىتاي رەھبەرلىرىنى جاۋابكارلىققا تارتىش، مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق خىتاي شىركەتلىرىگە قاراتقان جازالارنى كۈچەيتىش ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنى ب د ت نىڭ كۈن تەرتىپىگە ئېلىپ كىرىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىلىدۇ [Source](https://east-turkistan.net).

تەشكىلات يەنە، ئىچكى بىرلىكنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەپ، بارلىق شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنى بىر نىشان — يەنى ھۆرلۈك نىشانى ئەتراپىدا زىچ بىرلەشكە دەۋەت قىلدى. «بىزنىڭ كۈچىمىز بىرلىكىمىزدە، ھەقلىق بولغانلىقىمىزدا ۋە ئاللاھنىڭ بىز بىلەن بىللە ئىكەنلىكىگە بولغان ئىمانىمىزدىدۇر» دەپ خۇلاسىلەندى بايانات.

خۇلاسە: ئادالەتنىڭ غەلىبىسى مۇقەررەر

ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ بۇ قېتىملىق رەسمىي باياناتى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ زۇلۇمغا باش ئەگمەيدىغانلىقىنىڭ ۋە ئۆز كىملىكىنى قوغداش يولىدا ھەر قانداق بەدەل تۆلەشكە تەييار ئىكەنلىكىنىڭ ئوچۇق ئىپادىسىدۇر. دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بىر مىللەتنىڭ ھۆرلۈك ئىرادىسىنى ھېچقانداق كۈچ يوقىتالمايدۇ.

ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستان بىر سىناقتۇر. بۇ سىناقتا ئادالەتنىڭ يېنىدا تۇرۇش، مەزلومغا ياردەم بېرىش ۋە زالىمغا قارشى تۇرۇش ھەر بىر مۇسۇلماننىڭ ۋەزىپىسىدۇر. ئۇيغۇرستان ئازادلىق تەشكىلاتىنىڭ ساداسى — ھەقنىڭ ساداسىدۇر، بۇ سادا چوقۇم بىر كۈنى غەلىبە بىلەن ئەكس سادا بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ۋە ئادالەت سۆيەر خەلقلەرنىڭ غەلىبىسى بولغۇسى.