ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى ھەققىدە مۇھىم پاكىتلارنى ئېلان قىلدى

كىرىش سۆز: ئادالەتنىڭ ساداسى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈنكى دۇنيادا، ئىنسانىيەت ۋىجدانى ئەڭ ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، لوندوندا قۇرۇلغان «ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى» (Uyghur Tribunal) خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان تۈرك خەلقلىرىگە قاراتقان سىستېمىلىق زۇلۇمىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ بېكىتتى. بۇ قارار پەقەت بىر قانۇنىي خۇلاسە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر. ئىسلام دىنى بىزگە زۇلۇمغا سۈكۈت قىلماسلىقنى، مەيلى زالىم مەيلى مەزلوم بولسۇن قېرىندىشىمىزغا ياردەم بېرىشنى (زالىمغا زۇلۇمىدىن توسۇش ئارقىلىق) بۇيرۇيدۇ. مەزكۇر سوت كېڭىشىنىڭ ئېلان قىلغان پاكىتلىرى خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دېگەن نىقاب ئاستىدا بىر مىللەتنىڭ ئېتىقادىنى، مەدەنىيىتىنى ۋە مەۋجۇتلۇقىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ بەردى [Uyghur Tribunal Judgment](https://uyghurtribunal.com/wp-content/uploads/2021/12/Uyghur-Tribunal-Summary-Judgment-9th-Dec-21.pdf).

ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي ئاساسلىرى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ رەئىسى سىر جېففرېي نايس (Sir Geoffrey Nice) باشچىلىقىدىكى ھەيئەت، نەچچە يۈزلىگەن شاھىتلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرى، مەخپىي ھۆججەتلەر ۋە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئەتراپلىق تەكشۈرۈش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» جىنايىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسەتتى. ب د ت نىڭ 1948-يىلىدىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى» گە ئاساسلانغاندا، بىر گۇرۇپپىنىڭ نوپۇس كۆپىيىشىنى سىستېمىلىق توسۇش ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھېسابلىنىدۇ [UN Genocide Convention](https://www.un.org/en/genocideprevention/genocide-convention.shtml).

ئىسلام نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، بىر مىللەتنىڭ نەسلىنى قۇرۇتۇشقا ئۇرۇنۇش ئاللاھنىڭ يارىتىش قانۇنىيىتىگە قىلىنغان ئەڭ چوڭ جىنايەتتۇر. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرىنى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىشى، ھامىلىدارلارنى مەجبۇرىي چۈشۈرۈۋېتىشى پەقەت كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ كەلگۈسىگە قىلىنغان ھۇجۇمدۇر.

لاگېرلار ۋە روھىي قىرغىنچىلىق: ئېتىقادقا قىلىنغان تاجاۋۇز

سوت كېڭىشى ئېلان قىلغان پاكىتلاردا، مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» غا قامالغانلىقى، ئۇ يەردە ئۇلارنىڭ ئىسلامىي ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە، چوشقا گۆشى يېيىشكە ۋە ھاراق ئىچىشكە مەجبۇرلانغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [BBC News - Uyghur Camps](https://www.bbc.com/news/world-asia-china-22278037). بۇ جەريانلاردا قىيناش، جىنسىي زورلۇق ۋە پىسخىكىلىق بېسىملارنىڭ سىستېمىلىق قوللىنىلغانلىقى شاھىتلار تەرىپىدىن جەزملەشتۈرۈلدى.

مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر بولغىنى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىدۇر. بۇ سىياسەت دائىرىسىدە مىڭلىغان مەسچىتلەر چېقىۋېتىلدى ياكى كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلدى. قۇرئان كەرىم نۇسخىلىرى يىغىۋېلىنىپ كۆيدۈرۈلدى، روزا تۇتۇش ۋە ناماز ئوقۇش «رادىكاللىق» نىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە جازالاش سەۋەبى قىلىندى [ASPI - Mosque Destruction](https://www.aspi.org.au/report/cultural-erasure). بۇ خىتاينىڭ پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ئەركىنلىكىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى نىشان قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

يېقىنقى تەرەققىياتلار ۋە «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى»

2022-يىلى ئاشكارىلانغان «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى» (Xinjiang Police Files) سوت كېڭىشىنىڭ خۇلاسىلىرىنى تېخىمۇ كۈچلۈك پاكىتلار بىلەن تەمىنلىدى. بۇ ھۆججەتلەردە لاگېرلارنىڭ ئەسلىدە تۈرمە ئىكەنلىكى، قاچماقچى بولغانلارنى «ئېتىپ تاشلاش» بۇيرۇقى بېرىلگەنلىكى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ بۇ زۇلۇمغا بىۋاسىتە يېتەكچىلىك قىلغانلىقى ئاشكارىلاندى [Xinjiang Police Files](https://www.xinjiangpolicefiles.org/).

بۇ پاكىتلار ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىمۇ بىر دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [OHCHR Report 2022](https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-08-31-final-assesment.pdf). ئەمما، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ بارلىق پاكىتلارنى «يالغان» دەپ رەت قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىدىن پايدىلىنىپ خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈتى ۋە ئۈممەتنىڭ ۋىجدان ئازابى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ پاكىتلىرى ئالدىدا، نۇرغۇنلىغان غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، ئەپسۇسكى، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي رەھبەرلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە سىياسىي ئىتتىپاقلىق سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلماقتا. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ بەزى يىغىنلىرىدا خىتاينىڭ «مۇسۇلمانلارغا كۆڭۈل بۆلۈۋاتقانلىقى» ھەققىدە باياناتلارنىڭ بېرىلىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەزلوم قېرىنداشلىرىمىزنىڭ قەلبىدە چوڭقۇر جاراھەت پەيدا قىلماقتا.

ھالبۇكى، ئىسلام ئۈممىتى بىر بەدەن كۆرىنىدۇ؛ ئۇنىڭ بىر ئەزاسى ئاغرىسا، قالغان ئەزالىرىمۇ ئۇنىڭ بىلەن بىرگە ئاغرىيدۇ. خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قىلىۋاتقان زۇلۇمى پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ غۇرۇر ۋە ئېتىقاد مەسىلىسىدۇر. مۇسۇلمان خەلقلەر ئۆز ھۆكۈمەتلىرىدىن خىتاينىڭ بۇ جىنايەتلىرىگە قارشى تۇرۇشنى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشىغا ۋە قۇرئاننىڭ تەھرىرلىنىشىگە سۈكۈت قىلماسلىقنى تەلەپ قىلىشى كېرەك.

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىشىش

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى ئېلان قىلغان پاكىتلار دۇنيا تارىخىدىكى ئەڭ قاراڭغۇ سەھىپىلەرنىڭ بىرىنى ئاشكارىلىدى. خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى ئەمدى بىر پەرەز ئەمەس، بەلكى ئىسپاتلانغان بىر ھەقىقەتتۇر. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، ئاللاھنىڭ ئالدىدا ۋە تارىخنىڭ ئالدىدا بۇ زۇلۇمغا قارشى قانداق پوزىتسىيە تۇتقانلىقىمىزدىن سوئالغا تارتىلىمىز.

ئادالەتنىڭ غەلىبە قىلىشى ئۈچۈن، خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسى خىتايغا قارىتا جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشى ۋە ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشتا ئەمەلىي قەدەملەرنى بېسىشى لازىم. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئەمما زۇلۇمغا قارشى تۇرغانلارنىڭ نامى تارىختا ئەبەدىي ساقلىنىدۇ.

--- **مەنبەلەر:** 1. [Uyghur Tribunal Official Website - Summary Judgment](https://uyghurtribunal.com/wp-content/uploads/2021/12/Uyghur-Tribunal-Summary-Judgment-9th-Dec-21.pdf) 2. [United Nations OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region](https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-08-31-final-assesment.pdf) 3. [BBC News: 'Their goal is to destroy everyone' - Uighur camp survivors give evidence](https://www.bbc.com/news/world-asia-china-22278037) 4. [The Xinjiang Police Files: Inside China's detention camps](https://www.xinjiangpolicefiles.org/) 5. [Australian Strategic Policy Institute (ASPI): Cultural erasure in Xinjiang](https://www.aspi.org.au/report/cultural-erasure)