ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى: ئۈممەتنىڭ ۋىجدان سىنىقى ۋە ئادالەت يۆنىلىشى

كىرىش سۆز: ئادالەتنىڭ ساداسى ۋە ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

بۈگۈنكى دۇنيادا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇم پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدانى ۋە ئىمانى ئۈچۈن بىر چوڭ سىناقتۇر. «ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى» (Uyghur Tribunal) دەل مۇشۇنداق بىر تارىخىي پەيتتە، خەلقئارالىق رەسمىي ئورگانلارنىڭ سۈكۈتى ۋە سىياسىي مەنپەئەتلەرنىڭ توسالغۇسىغا قارىماي، ھەقىقەتنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن قۇرۇلغان مۇستەقىل بىر ئادالەت مۇنبىرىدۇر. بۇ سوت كېڭىشىنىڭ چىقارغان ھۆكۈملىرى، خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قاراتقان سىستېمىلىق زىيانكەشلىكىنى قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن ئىسپاتلاپ بەردى [Source](https://uyghurtribunal.com).

سوت كېڭىشىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە مەقسىتى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى 2020-يىلى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تەلىپى بىلەن لوندوندا قۇرۇلغان. سوتنىڭ رەئىسلىكىنى سابىق يۇگوسلاۋىيە پرېزىدېنتى سلوبودان مىلوشېۋىچنىڭ سوتىدا باش تەپتىش بولغان داڭلىق ئادۋوكات سىر گېئوفرېي نايس (Sir Geoffrey Nice QC) ئۈستىگە ئالغان [Source](https://uhrp.org/statement/uhrp-insights-four-years-after-the-genocide-judgment-reflections-on-the-uyghur-tribunal/). بۇ سوتنىڭ قۇرۇلۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتى (ICC) ۋە خەلقئارا سوت مەھكىمىسى (ICJ) قاتارلىق ئورگانلارنىڭ خىتاينىڭ ۋېتو ھوقۇقى ۋە ئەزا ئەمەسلىكى سەۋەبىدىن ھەرىكەتكە ئۆتەلمەسلىكىدۇر [Source](https://www.tribuneindia.com/news/world/wuc-president-urges-global-action-as-uyghur-genocide-recognition-marks-4-years-of-chinas-crimes-612345).

ئىسلام دىنىمىز بىزگە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنى ۋە ئادالەتنى تىكلەشنى بۇيرۇيدۇ. سوت كېڭىشى دەل مۇشۇ روھ بىلەن، يۈزلىگەن شاھىدلارنىڭ گۇاھلىق سۆزى، مەخپىي ھۆججەتلەر ۋە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئاساس قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋالنى ئەتراپلىق تەكشۈردى.

ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھۆكۈمى: بىر مىللەتنىڭ يوقىتىلىشى

2021-يىلى 9-دېكابىر، سوت كېڭىشى ئۆزىنىڭ تارىخىي ھۆكۈمىنى ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (Genocide) ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» سادىر قىلغانلىقىنى جەزملەشتۈردى [Source](https://uyghurtribunal.com). سوتنىڭ خۇلاسىسىدە تۆۋەندىكى نۇقتىلار ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرۈلدى:

1. **تۇغۇت چەكلەش سىياسىتى:** سوت كېڭىشى خىتاينىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىنى سىستېمىلىق ئازايتىش ئۈچۈن مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش، بالا چۈشۈرۈش ۋە تۇغماس قىلىۋېتىش ئوپېراتسىيەلىرىنى ئېلىپ بارغانلىقىنى، بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ 2-ماددىسىغا ئۇيغۇن ئىكەنلىكىنى بېكىتتى [Source](https://www.parliament.uk/business/publications/research/briefing-papers/CBP-9438/the-uyghur-tribunal). 2. **دىنىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى:** مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىملەرنىڭ كۆيدۈرۈلۈشى، روزا تۇتۇش ۋە ناماز ئوقۇشنىڭ چەكلىنىشى قاتارلىق قىلمىشلار بىر مىللەتنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان جىنايەت دەپ باھالاندى [Source](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/10/un-experts-urge-china-end-repression-uyghur-and-cultural-expression-minorities). 3. **مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە لاگېرلار:** مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ «قايتا تەربىيەلەش» نامىدا لاگېرلارغا قامىلىشى ۋە قۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ بېكىتىلدى [Source](https://www.state.gov/reports/2024-country-reports-on-human-rights-practices/china/).

ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئىنكاسى ۋە ئۈممەتنىڭ بۇرچى

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ ھۆكۈمىدىن كېيىن، ئىسلام دۇنياسىدىكى خەلقلەر ۋە بەزى ئاممىۋى تەشكىلاتلار كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇردى. مەسىلەن، مالايسىيادىكى ABIM ۋە MAPIM قاتارلىق تەشكىلاتلار سوتنىڭ ھۆكۈمىنى قوللاپ، خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشقا چاقىردى [Source](https://uhrp.org/statement/the-global-muslim-response-to-the-uyghur-crisis/).

بىراق، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە سىياسىي بېسىم سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىشنى ياكى خىتاينى قوللاشنى تاللىدى. بۇ ئەھۋال ئۈممەتنىڭ بىرلىكىگە زىيان يەتكۈزمەكتە. ئىسلام قىممەت قارىشى بويىچە، بىر مۇسۇلماننىڭ قېنى، مېلى ۋە ئىززىتى باشقا بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن ھارامدۇر. شۇڭا، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئادالەت تەرەپتە تۇرۇش پەقەت بىر سىياسىي تاللاش ئەمەس، بەلكى دىنىي مەجبۇرىيەتتۇر.

يېقىنقى تەرەققىياتلار (2024-2026)

2026-يىلىغا كەلگەندە، ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشىنىڭ تەسىرى تېخىمۇ كېڭەيدى. 2025-يىلى 9-دېكابىردا سوتنىڭ 4 يىللىق خاتىرىسى لوندون ۋە ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلۈپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ يەنىلا يېتەرلىك قەدەم باقمىغانلىقى تەنقىد قىلىندى [Source](https://uhrp.org/event/uyghur-genocide-recognition-day-2025-press-conference/).

يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى 2024-يىلىدىكى ب د ت نىڭ قەرەللىك كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈشىدە (UPR) ئۆزىگە بېرىلگەن تەۋسىيەلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى رەت قىلغان [Source](https://www.ishr.ch/news/latest-un-review-displays-chinas-disregard-for-human-rights-un-findings/). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى 2026-يىلىدىكى يېڭى دوكلاتىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ «مەجبۇرىي يۆتكەش ۋە قۇل قىلىش» جىنايىتىگە كىرىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى [Source](https://en.wikipedia.org/wiki/Persecution_of_Uyghurs_in_China).

ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەر سوتنىڭ ھۆكۈمىنى ئاساس قىلىپ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى بىلەن چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنى چەكلەش قانۇنلىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. ئامېرىكا مۇسۇلمانلار كېڭىشى (CAIR) قاتارلىق تەشكىلاتلارمۇ 2025-يىلى ئاۋغۇستتا بايانات ئېلان قىلىپ، دۇنيا رەھبەرلىرىنى خىتاينىڭ چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان بېسىمىغا قارشى تۇرۇشقا چاقىردى [Source](https://www.cair.com/press_releases/cair-calls-on-world-leaders-to-counter-chinas-transnational-repression-of-uyghur-muslim-diaspora-documented-in-new-report/).

خۇلاسە: ئادالەت ئۈچۈن بىرلىك

ئۇيغۇر ئالاھىدە سوت كېڭىشى بىزگە شۇنى كۆرسەتتىكى، گەرچە دۇنيا سىياسىتى زالىملارنىڭ تەرەپدارىدەك كۆرۈنسىمۇ، ھەقىقەتنى يوشۇرۇپ قالغىلى بولمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، مەسچىتلىرىمىزنى، قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئىززىتىنى ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ ئىمانىنى قوغداش دېمەكتۇر.

ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ ۋەزىپىمىز پەقەت دۇئا قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەسلىكى كېرەك. بىز ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن بېسىم ئىشلىتىش، سوت كېڭىشىنىڭ ھۆكۈملىرىنى دۇنياغا يېيىش ۋە زۇلۇمغا شېرىك بولماسلىق ئارقىلىق ئادالەتنىڭ يېنىدا تۇرۇشىمىز لازىم. چۈنكى، بىر يەردە زۇلۇم بولسا، ئۇ يەردە ئادالەت تىكلەنمىگۈچە ھېچكىم تىنچلىق تاپالمايدۇ.