فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقئارا سەھنىلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى پاش قىلىش پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتتى

كىرىش سۆز: ئادالەت يولىدىكى سادالار

بۈگۈنكى دۇنيادا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەسىلىسى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى چوڭقۇر بىر ياراغا ئايلاندى. بۇ زۇلۇمنى پاش قىلىش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش يولىدا، ياۋروپانىڭ مەدەنىيەت مەركىزى بولغان پارىژدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان «فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى» (Association des Ouïghours de France - AOF) ئۆزگىچە بىر رول ئوينىماقتا. مەزكۇر جەمئىيەت يالغۇز فىرانسىيە ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ياۋروپا ۋە خەلقئارا سەھنىلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئاشكارىلاش ۋە ئىسلامىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىش يولىدا كۈچلۈك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/fransiye-uyghur-jemiyiti-01202022153545.html).

قانۇنىي كۈرەش: مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى تۇرۇش

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى، خەلقئارالىق چوڭ شىركەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن پايدا ئېلىشىنى توختىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان قانۇنىي كۈرەشلىرىدۇر. جەمئىيەت رەئىسى دىلنۇر رەيھان خانىمنىڭ يېتەكچىلىكىدە، AOF باشقا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە Inditex (Zara نىڭ ئىگىسى)، Uniqlo، SMCP ۋە Skechers قاتارلىق دۇنياۋى ماركىلار ئۈستىدىن فىرانسىيە سوت مەھكىمىلىرىگە ئەرز سۇندى [Source](https://www.lemonde.fr/economie/article/2023/05/17/travail-force-des-ouighours-une-nouvelle-plainte-deposee-en-france-contre-quatre-geants-de-l-habillement_6173713_3234.html).

بۇ قانۇنىي ھەرىكەتلەرنىڭ مەقسىتى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسى بىلەن مۇناسىۋىتى بولغان شىركەتلەرنى جاۋابكارلىققا تارتىشتۇر. ئىسلام دىنىمىزدا «بىر كىشىنىڭ ھەققىنى يېيىش ۋە زۇلۇمغا شېرىك بولۇش» ئەڭ چوڭ گۇناھلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۇ كۈرىشى، ئەمەلىيەتتە ئىسلامىي ئادالەت پىرىنسىپلىرىنى غەربنىڭ قانۇن سىستېمىسى ئارقىلىق ئىجرا قىلىشقا ئۇرۇنۇشتۇر. 2024-يىلى ۋە 2025-يىلىنىڭ بېشىدا، بۇ ئەرزلەرنىڭ تۈرتكىسىدە فىرانسىيە تەپتىش دائىرىلىرى بىر قىسىم شىركەتلەر ئۈستىدىن تەكشۈرۈشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى [Source](https://www.trtworld.com/magazine/french-prosecutors-probe-fashion-giants-over-uyghur-forced-labour-48041).

دىپلوماتىك غەلىبە: ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشى

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئۇزۇن يىللىق سىياسىي لۆببىچىلىك پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە، 2022-يىلى 20-يانۋار كۈنى فىرانسىيە دۆلەت مەجلىسى (National Assembly) خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىدىغان قارار لايىھىسىنى ماقۇللىدى [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/fransiye-parlament-01202022105739.html). بۇ تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ، فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ جەرياندا پارلامېنت ئەزالىرى بىلەن يۈزمۇيۈز كۆرۈشۈش، گۇاھلىق بېرىش ۋە پاكىتلارنى سۇنۇشتا ئاكتىپ رول ئوينىدى.

بۇ غەلىبە پەقەت سىياسىي بىر قارارلا ئەمەس، بەلكى غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاينىڭ ئىسلامغا ۋە مۇسۇلمانلارغا قاراتقان دۈشمەنلىكىنى رەسمىي تونۇشىدۇر. جەمئىيەت بۇ قاراردىن كېيىن توختاپ قالماي، فىرانسىيە ھۆكۈمىتىنى خىتايغا قارىتا تېخىمۇ قاتتىق ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك جازا قوللىنىشقا چاقىرىپ كەلمەكتە. بولۇپمۇ 2025-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش قانۇنى»نىڭ ماقۇللىنىشىدا، AOF نىڭ ياۋروپا پارلامېنتىدىكى تەسىرى كۆرۈنەرلىك بولدى [Source](https://uyghurcongress.org/en/wuc-welcomes-the-adoption-of-the-eu-forced-labour-regulation/).

ياشلار ۋە مائارىپ: كىملىكنى ساقلاپ قېلىش

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى پەقەت سىياسىي پائالىيەتلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى فىرانسىيەدىكى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ ئۆز تىلى، مەدەنىيىتى ۋە دىنىي ئېتىقادىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن «ئانا تىل مەكتەپلىرى» ۋە مەدەنىيەت كۇرسلىرىنى تەشكىللىمەكتە. خىتاي ھۆكۈمىتى ۋەتەن ئىچىدە مەسچىتلەرنى چېقىپ، قۇرئان كەرىمنى چەكلەپ، مۇسۇلمانچە ئىسىملارنى قويۇشنى مەنئى قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، پارىژنىڭ مەركىزىدە ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دەپ سالاملىشىشى ۋە ئۆز كىملىكى بىلەن پەخىرلىنىشى چوڭ بىر مۇۋەپپەقىيەتتۇر.

جەمئىيەت يەنە فىرانسىيەدىكى ئالىي مەكتەپلەردە ۋە ئاممىۋى سورۇنلاردا «ئۇيغۇر مەدەنىيەت ھەپتىلىكى» قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئۆتكۈزۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىنمۇ يوقىتىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى فىرانسىيە خەلقىگە ئاڭلاتماقتا. بۇ پائالىيەتلەر ئارقىلىق، ئۇيغۇر مەسىلىسى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە بولۇشتىن چىقىپ، بىر ئىنسانىيەت ۋە مەدەنىيەت مەسىلىسىگە ئايلانماقتا [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/fransiye-uyghur-03152024142230.html).

ئىسلام دۇنياسىغا خىتاب: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز پائالىيەتلىرىدە دائىم ئىسلام دۇنياسىنىڭ سۈكۈتىنى تەنقىد قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. جەمئىيەت رەھبەرلىرى ھەر خىل خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە، مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى دەپ ئۆز قېرىنداشلىرىنىڭ قېنىغا سۈكۈت قىلىشىنىڭ ئىسلامىي قېرىنداشلىق روھىغا زىت ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە.

«مۇسۇلمانلار بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ» دېگەن ھەدىس شەرىپنى ئاساس قىلغان ھالدا، AOF فىرانسىيەدىكى باشقا مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى فىرانسىيەدىكى مۇسۇلمان جەمئىيىتىنىڭ ئاساسلىق كۈن تەرتىپىگە ئايلاندۇرۇشقا تىرىشماقتا. بولۇپمۇ رامىزان ئايلىرىدا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇرلار بىلەن ئىپتار» پائالىيەتلىرى، فىرانسىيەدىكى ئەرەب، تۈرك ۋە ئافرىقىلىق مۇسۇلمانلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان ھېسداشلىقىنى ئاشۇردى [Source](https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/fransiye-uyghur-04102023164512.html).

خۇلاسە: كۈرەش داۋاملىشىدۇ

فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، ھەق-ئادالەت يولىدىكى كۈرەش ھەرگىز توختاپ قالمايدۇ. مەيلى قانۇن زاللىرىدا بولسۇن، مەيلى پارلامېنت كارىدورلىرىدا ياكى كوچىلاردىكى نامايىشلاردا بولسۇن، بۇ جەمئىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا مۇھىم بىر كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىماقتا.

خىتاينىڭ تەتۈر تەشۋىقاتلىرىغا ۋە بېسىملىرىغا قارىماي، فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز نىشانىدىن ۋاز كەچمەي ئىلگىرىلىمەكتە. بىز مۇسۇلمانلار ئۈچۈن، بۇ كۈرەشنى قوللاش پەقەت بىر سىياسىي مەجبۇرىيەت ئەمەس، بەلكى ئىمانىي بىر مەسئۇلىيەتتۇر. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئادالەت چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ. فىرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تىرىشچانلىقى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز زېمىنىدا ئەركىن-ئازاد ئىبادەت قىلىشى ئۈچۈن سېلىنغان مۇھىم بىر ئۇلدۇر.