كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئىلگىرى سۈرۈلۈشى ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ كانادادىكى ئىجتىمائىي ئورنى ۋە تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ئۆزىنى بېغىشلىدى

كىرىش سۆز: ئېتىقاد، ئادالەت ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى

ھازىرقى زامان دۇنيا گېئو-سىياسىي مەنزىرىسىنىڭ مۇرەككەپلىكى ئىچىدە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ۋەزىيىتى دۇنيا مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) نىڭ قەلبىدىكى ئۆچمەس بىر دەرت بولۇپ كەلمەكتە. كانادادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ يادرولۇق تەشكىلاتى بولغان «كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى» (Uyghur Association of Canada، تۆۋەندە «جەمئىيەت» دەپ ئاتىلىدۇ) سۈرگۈندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاناھگاھى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئادالەت ۋە كىشىلىك ھوقۇقنىڭ قەتئىي قوغدىغۇچىسىدۇر. ئىسلام ئەقىدىسىدە «ئادالەت» (Adl) ئېتىقادنىڭ يادروسىدۇر، خۇددى قۇرئان كەرىمدە ئۆگىتىلگەندەك: «ئى مۆمىنلەر! ئۆزۈڭلارنىڭ ياكى ئاتا-ئاناڭلارنىڭ، ياكى تۇغقانلىرىڭلارنىڭ زىيىنىغا بولسىمۇ، ئاللاھ ئۈچۈن ھەقىقەتنى تۇرغۇزۇڭلار، ئادىل گۇۋاھچى بولۇڭلار». مۇشۇ ئالىيجاناب روھنى ئاساس قىلغان جەمئىيەت، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئىلگىرى سۈرۈلۈشى ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كانادادىكى ئىجتىمائىي ئورنى ۋە تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇشقا، شۇنداقلا ئاۋازى چىقمايۋاتقانلار ئۈچۈن ئادالەت ساداسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئۆزىنى بېغىشلىدى.

بىرىنچى قىسىم: كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش — قانۇن چىقىرىش تەشەببۇسىدىن خەلقئارالىق سەپەرۋەرلىككىچە

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ خىزمەت يادروسى قانۇنىي ۋە سىياسىي يوللار ئارقىلىق ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان سىستېمىلىق زۇلۇمنى ئاشكارىلاش ۋە ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇشتىن ئىبارەت. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، جەمئىيەت «ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى تەشەببۇس قىلىش تۈرى» (URAP) بىلەن يېقىن ھەمكارلىشىپ، كانادا پارلامېنتىدا بىر قاتار تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە لايىھەلەرنى ئىلگىرى سۈردى.

### 1.1 مۇساپىرلارنى ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش. 2023-يىلى 2-ئايدا، كانادا ئاۋام پالاتاسى پارلامېنت ئەزاسى سامىر زۇبەيرى (Sameer Zuberi) تەرىپىدىن سۇنۇلغان M-62 لايىھەسىنى بىردەك ماقۇللاپ، ئىككى يىل ئىچىدە زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان 10 مىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەت مۇسۇلمان مۇساپىرلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا ۋەدە بەردى [Source](https://www.ourcommons.ca/members/en/sameer-zuberi(89255)/motions/12145335). 2025 ۋە 2026-يىللىرىغا كىرگەندە، جەمئىيەتنىڭ خىزمەت نۇقتىسى بۇ پىلاننىڭ ئىجرا قىلىنىش تەپسىلاتلىرىنى نازارەت قىلىشقا يۆتكىلىپ، بۇ مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ كاناداغا بىخەتەر يېتىپ كېلىشىگە ۋە زۆرۈر بولغان ئورۇنلاشتۇرۇش ياردەملىرىگە ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىشقا قارىتىلدى. بۇ پەقەت بىر ئىنسانپەرۋەرلىك ھەرىكىتى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسلامدىكى «ھىجرەت» روھىنىڭ زامانىۋى تەپسىرى بولۇپ، زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارغا پاناھلىق بېرىشتۇر.

### 1.2 مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى تۇرۇش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارىلىقى. جەمئىيەت كانادا ھۆكۈمىتىنىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە بالىلار ئەمگىكى توغرىسىدىكى دوكلات قانۇنى» (ئەسلىدىكى S-211 قانۇن لايىھەسى) نىڭ ئىجرا قىلىنىش كۈچىنى ئاشۇرۇشىنى ئاكتىپلىق بىلەن ئىلگىرى سۈردى. خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق، جەمئىيەت ئۇيغۇر رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە ئائىت نۇرغۇنلىغان دەلىل-ئىسپاتلارنى تەمىنلەپ، كانادا كارخانىلىرىنى تەمىنلەش زەنجىرىنى تازىلاشقا دەۋەت قىلدى [Source](https://www.international.gc.ca/transparency-transparence/forced-labour-travail-force.aspx?lang=eng). مۇسۇلمانلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئېكسپلاتاتسىيە ۋە زۇلۇمغا چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنى ئىستېمال قىلىش ھالال پرىنسىپلىرىغا خىلاپتۇر، سودا پائالىيەتلىرىنىڭ ئەخلاقىي بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئىجتىمائىي ئادالەتنى قوغداشنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر.

ئىككىنچى قىسىم: خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش — دۇنياۋى ئادالەت سېپىنى قۇرۇش

ئۇيغۇر مەسىلىسى ھەرگىزمۇ بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى ۋە دىنىي ئەركىنلىكىگە مۇناسىۋەتلىك خەلقئارالىق مەسىلىدۇر. كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ نۇقتىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ، خەلقئارا سەھنىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىپ، مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ تېخىمۇ كەڭ قوللىشىغا ئېرىشىشكە تىرىشماقتا.

### 2.1 ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) بىلەن سۆھبەت. ئۇزۇندىن بۇيان، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان بىر قىسىم دۆلەتلەر ئىقتىسادىي مەنپەئەت سەۋەبىدىن ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىپ كەلدى. جەمئىيەت خەلقئارالىق يىغىنلارغا قاتنىشىش ۋە دىپلوماتىيەلىك لوببىچىلىق قىلىش ئارقىلىق، ھەقىقەتنى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) ئەزا دۆلەتلىرىگە يەتكۈزۈشكە تىرىشتى. جەمئىيەت مۇسۇلمانلارنىڭ ئىتتىپاقلىقى (ئۇخۇۋەت) نىڭ قىسقا مۇددەتلىك گېئو-سىياسىي مەنپەئەتلەردىن ھالقىپ كېتىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن كۆپ قېتىملىق خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە، جەمئىيەت ۋەكىللىرى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ مۇسۇلمان رەھبەرلىرىنى دىنىي مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلىشقا، شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىبادەت قىلىش، روزا تۇتۇش ۋە قۇرئان كەرىمنى ئۆگىنىش قاتارلىق دىنىي ئەركىنلىك ھوقۇقلىرىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىردى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-wuc-calls-on-oic-to-take-concrete-action-on-the-uyghur-genocide/)。

### 2.2 دۆلەتلەر ھالقىغان كىشىلىك ھوقۇق تورىنى قۇرۇش. جەمئىيەت ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى (OHCHR) بىلەن يېقىن ئالاقىنى ساقلاپ، 2022-يىلى ئېلان قىلىنغان شىنجاڭدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى توغرىسىدىكى باھالاش دوكلاتىنى داۋاملىق ئىز قوغلىماقتا. ياۋروپا، ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىشىپ، جەمئىيەت دۇنياۋى نازارەت تورىنى شەكىللەندۈرۈپ، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان دۆلەتلەر ھالقىغان باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى خاتىرىلىدى. بۇ خىل دۆلەتلەر ھالقىغان ھەمكارلىق مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئادالەتسىزلىككە دۇچ كەلگەندىكى كوللېكتىپ چىدامچانلىقىنى نامايان قىلدى.

ئۈچىنچى قىسىم: ئىجتىمائىي ئورنىنى ئاشۇرۇش — كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيەتتە سىڭىشىش ۋە ئاۋاز چىقىرىش

كاناداغا ئوخشاش كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىنى ئاشۇرۇش پەقەت سىياسىي جەھەتتىن ئاۋاز چىقىرىشنىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت جەھەتتىن تونۇلۇش ۋە جەمئىيەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنىمۇ كۆرسىتىدۇ.

### 3.1 چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشىغا تاقابىل تۇرۇش ۋە جەمئىيەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، كانادانىڭ «چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشى» توغرىسىدىكى ئاشكارا تەكشۈرۈشى (Hogue Commission) چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاراكەندىچىلىك ۋە تەھدىتكە دۇچ كەلگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى [Source](https://electionsanddemocracy.ca/public-inquiry-foreign-interference)。 جەمئىيەت بۇ جەرياندا مۇھىم رول ئويناپ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا قانۇنىي ياردەم ۋە روھىي جەھەتتىن مەدەت بەردى. ئېتىقاد نۇقتىسىدىن قارىغاندا، مۇسۇلمانلارنى قورقۇنچ ۋە تەھدىتتىن قوغداش جەمئىيەت رەھبەرلىرىنىڭ مۇقەددەس مەجبۇرىيىتىدۇر. ئاممىۋى تەكشۈرۈشكە قاتنىشىش ئارقىلىق، جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ كانادا دۆلەت بىخەتەرلىك كۈنتەرتىپىدىكى سۆز ھوقۇقىنىمۇ ئاشۇردى.

### 3.2 مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ۋە ياشلارنى كۈچلەندۈرۈش. مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى قىلمىشلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، جەمئىيەت تورونتو، ۋانكوۋېر قاتارلىق جايلاردا ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت مەكتەپلىرىنى قۇردى. بۇ مەكتەپلەر ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىپلا قالماي، ئىسلام قىممەت قاراشلىرىنىڭ ۋارىسلىق قىلىنىشىغىمۇ ئەھمىيەت بەردى. «قۇربان ھېيت» ۋە «رامىزان ھېيتى» قاتارلىق ئەنئەنىۋى بايراملارنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، جەمئىيەت مەھەللە ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جەمئىيەت ياش ئەۋلاد ئۇيغۇر كانادالىقلارنى تەربىيەلەپ، ئۇلارنى ئاممىۋى ئىشلارغا قاتنىشىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى بىلەن كانادا ئاساسىي ئېقىم جەمئىيىتىنى تۇتاشتۇرىدىغان كۆۋرۈككە ئايلاندۇرۇپ، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي تەسىر كۈچىنى تۈپتىن ئاشۇردى.

تۆتىنچى قىسىم: گېئو-سىياسىي نۇقتىدىن قارىغاندا دۇچ كېلىۋاتقان خىرىس ۋە پۇرسەتلەر

تەجرىبىلىك ئوبزورچىلار بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تىرىشچانلىقىنىڭ دۇنياۋى چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك. غەرب دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي مۇناسىۋەت ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن سىياسىي پۇرسەت يارىتىپ بەردى، ئەمما ئۇ يەنە مۇرەككەپلىكلەرنىمۇ ئېلىپ كەلدى.

### 4.1 ئىسلاموفوبىيەنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇش. غەرب جەمئىيىتىدە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى قوش خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە: بىرى مىللىي كىملىكىگە قارىتىلغان سىياسىي باستۇرۇش، يەنە بىرى غەرب جەمئىيىتىدە ئومۇملاشقان ئىسلاموفوبىيە (ئىسلامغا قارشى تۇرۇش). جەمئىيەت «كانادا مۇسۇلمانلار مىللىي كېڭىشى» (NCCM) قاتارلىق تەشكىلاتلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى تېخىمۇ كەڭ بولغان كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزدى [Source](https://www.nccm.ca/)。 بۇ ئىستراتېگىيە ئۇيغۇر مەسىلىسىنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى سىياسىي قورالدىن، ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىنىي ئەركىنلىك تەلىپىگە ئايلاندۇرۇپ، تېخىمۇ كۆپ كانادا خەلقىنىڭ ھېسداشلىقى ۋە قوللىشىغا ئېرىشتى.

### 4.2 ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئەخلاقىي چېكىنىشتىكى ئويۇن. كانادا ھۆكۈمىتى سۆز جەھەتتە ئۇيغۇرلارنى قوللىسىمۇ، ئەمەلىي سودا سىياسىتىدە يەنىلا زور بېسىمغا دۇچ كەلمەكتە. جەمئىيەت ھۆكۈمەتنى قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن كىشىلىك ھوقۇق پرىنسىپلىرىنى قۇربان قىلماسلىققا داۋاملىق دەۋەت قىلماقتا. مۇسۇلمان دۇنياسى ئۈچۈنمۇ بۇ بىر سىناقتۇر: باستۇرغۇچى بىلەن «ئادالەتسىز سودا» قىلىشنى تاللامدۇ ياكى پەيغەمبەر مۇھەممەد (سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) تەشەببۇس قىلغان «زۇلۇم قىلغۇچىغا (ئۇنىڭ يامانلىقىنى توسۇش ئارقىلىق) ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىغا ياردەم بېرىش» تەلىماتىدا چىڭ تۇرامدۇ؟

خۇلاسە: ئادالەت ۋە ئىززەت-ھۆرمەتكە قاراپ ئىلگىرىلەش

كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ كۈرەش مۇساپىسى دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىنىڭ بىر كىچىك كۆرۈنۈشىدۇر. توختىماي ئېلىپ بېرىلغان كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسلىرى، كەڭ خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە يەرلىك جەمئىيەتتىكى چوڭقۇر ئەمەلىيەت ئارقىلىق، جەمئىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ كانادادىكى ئىجتىمائىي ئورنىنى ئاشۇرۇپلا قالماي، دۇنيادىكى زۇلۇمغا ئۇچرىغان ئاز سانلىق مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ ئۈلگە تىكلىدى. 2026-يىلىغا كەلگەندە، گەرچە ئالدىمىزدىكى يول تىكەنلىك بولسىمۇ، ئەمما ئېتىقاد چىرىغى ئۆچمىسە، ئادالەت ساداسى ھەرگىز توختاپ قالمايدۇ.

بىز دۇنيادىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنى كانادا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ خىزمىتىگە داۋاملىق كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە قوللاشقا چاقىرىمىز. بىر چىراغ قاراڭغۇلۇقنى يورۇتقاندەك، ھەر بىر ئادالەتلىك ھەرىكەت قاراڭغۇ كۈچلەرگە بېرىلگەن كۈچلۈك زەربىدۇر. ئاللاھ ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقانلارغا مەدەت بەرسۇن، تىنچلىق ۋە ئادالەت شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا بالدۇرراق كېلىشىنى تىلەيمىز.

---