خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى ياخشىلاش ۋە خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشىش ئۈچۈن مۇھىم پائالىيەتلەرنى داۋاملاشتۇرماقتا

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى بىر مەشئەل

خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى (IUHRDF) شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوغداش، دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى رايوندىكى ئېغىر ۋەزىيەتكە تارتىشتا ئاكتىپ رول ئويناۋاتقان ئەڭ مۇھىم تەشكىلاتلارنىڭ بىرىدۇر. 2026-يىلىغا قەدەم قويغان بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىستېمىلىق بېسىمى، دىنىي ئېتىقادنى چەكلەش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ فوندىنىڭ پائالىيەتلىرى تېخىمۇ ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولماقتا. ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىكى ۋە كىشىلىك قەدىر-قىممىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، بۇ فوندى دۇنيا مىقياسىدا دىپلوماتىك ۋە ئىجتىمائىي خىزمەتلەرنى ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتۇرماقتا [International Uyghur Human Rights and Democracy Foundation](https://iuhrdf.org/).

فوندىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە رابىيە قادىر خانىمنىڭ رەھبەرلىكى

خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى رابىيە قادىر خانىم تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئۇيغۇر ئاياللىرى ۋە بالىلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش، شۇنداقلا ئۇيغۇرلارنىڭ دېموكراتىك تەلەپلىرىنى خەلقئارا سەھنىلەردە ئاڭلىتىشتۇر. رابىيە قادىر خانىم ئۆزىنىڭ شەخسىي ھاياتىدىكى قىيىنچىلىقلار ۋە خىتاي تۈرمىلىرىدىكى ئازابلىق كەچمىشلىرى ئارقىلىق، زۇلۇمغا ئۇچرىغان بىر خەلقنىڭ ئازابىنى دۇنياغا تونۇتۇشتا ئۈلگىلىك رول ئوينىدى [Uyghur Human Rights Project](https://uhrp.org/).

بۇ فوندى قۇرۇلغاندىن بۇيان، ۋاشىنگتوننى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ، ئامېرىكا پالاتاسى، ياۋروپا پارلامېنتى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق ئورگانلار بىلەن زىچ ھەمكارلىق ئورناتتى. فوندىنىڭ پائالىيەتلىرى پەقەت سىياسىي تەشۋىقات بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى، دىنىي ئېتىقادىنى ۋە تىلىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشىش ۋە يېقىنقى پائالىيەتلەر

2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى بىر قاتار مۇھىم دوكلاتلارنى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» دىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دىنىي زىيانكەشلىك ئەھۋاللىرىنى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويدى. فوندى يەنە، خەلقئارا جەمئىيەتنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ تونۇشقا چاقىرىق قىلىشنى كۈچەيتتى [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/).

فوندىنىڭ يېقىنقى پائالىيەتلىرى ئىچىدە تۆۋەندىكىلەر ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەر: 1. **بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى لىكسىيەلەر:** فوندى ۋەكىللىرى جەنۋەدە ئۆتكۈزۈلگەن كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ يىغىنلىرىدا سۆز قىلىپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنىڭ دەپسەندە قىلىنىۋاتقانلىقىنى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىۋاتقانلىقىنى ۋە قۇرئان كەرىم قاتارلىق مۇقەددەس كىتابلارنىڭ مۇسادىرە قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2. **ئاياللار ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش:** فوندى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قاراتقان مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ۋە نوپۇس كونترول قىلىش سىياسەتلىرىگە قارشى خەلقئارالىق سەپەرۋەرلىك ئېلىپ باردى. بۇ، ئىسلامىي قىممەت قاراشلار بويىچە ئىنساننىڭ نەسلىنى قوغداش ھوقۇقىغا قىلىنغان ئېغىر تاجاۋۇزچىلىقتۇر. 3. **ياردەم ۋە مائارىپ:** تۈركىيە ۋە باشقا دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ، بولۇپمۇ يېتىم قالغان بالىلارنىڭ مائارىپ ۋە تۇرمۇش ئېھتىياجلىرىنى قامداش ئۈچۈن تۈرلۈك فوندى توپلاش پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇردى.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى: بىر گەۋدە بولۇش

ئىسلام دىنىنىڭ تەلىماتى بويىچە، مۇسۇلمانلار بىر گەۋدە بولۇپ، بىر ئەزاسى ئاغرىسا قالغان ئەزالىرىمۇ ئوخشاش ئاغرىقنى ھېس قىلىشى كېرەك. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار پەقەت ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگەنلىكى ئۈچۈن زۇلۇمغا ئۇچرىماقتا. خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى بۇ نۇقتىنى ئىسلام دۇنياسىغا ئەسلىتىشتە مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىماقتا.

ئەپسۇسكى، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى سەۋەبلىك ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلماقتا ياكى خىتاينىڭ تەشۋىقاتىغا ماسلاشماقتا. فوندى بۇ سۈكۈتنى بۇزۇش ئۈچۈن، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەر بىلەن ئالاقە ئورنىتىپ، ئۇلارنى ئۆز قېرىنداشلىرىغا ئىگە چىقىشقا چاقىرماقتا. ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىشى، خىتاينىڭ تېخىمۇ جۈرئەتلىنىشىگە سەۋەب بولماقتا. شۇڭا، فوندىنىڭ پائالىيەتلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىش ۋە ھەقىقەتنى يەتكۈزۈش جەھەتتە ئىنتايىن مۇھىمدۇر [Al Jazeera - Uyghur Issue](https://www.aljazeera.com/tag/uighurs/).

خىتاينىڭ تەشۋىقاتىغا قارشى تۇرۇش

خىتاي ھۆكۈمىتى مىلياردلىغان دوللار سەرپ قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇمىنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «نامراتلىقنى تۈگىتىش» دەپ پەردازلىماقتا. خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى بولسا، نەق مەيدان پاكىتلىرى، شاھىتلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرى ۋە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ئارقىلىق بۇ يالغانلارنى پاش قىلماقتا. فوندىنىڭ تەتقىقاتلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ نىشانى تېررورلۇق ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ ئېتىقادىنى ۋە مەدەنىيىتىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشتۇر.

بۇ كۈرەش پەقەت سىياسىي كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى ھەق بىلەن ناھەقنىڭ، زۇلۇم بىلەن ئادالەتنىڭ كۈرىشىدۇر. فوندى دۇنيادىكى بارلىق ۋىجدانلىق ئىنسانلارنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلارنى خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىككە ۋە ھەقىقەتنىڭ تەرىپىدە تۇرۇشقا دەۋەت قىلماقتا.

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە قەيسەرلىك

خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىككە بولغان تەلپۈنۈشىنىڭ سىمۋولىدۇر. گەرچە يول قىيىن، دۈشمەن كۈچلۈك بولسىمۇ، ئەمما ئادالەت ۋە ھەقىقەتنىڭ ئاخىرىدا غەلىبە قىلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ بۇ فوندىنىڭ پائالىيەتلىرىگە ئىلھام بەرمەكتە. ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ ۋەزىپىمىز بۇ خىل تەشكىلاتلارنى قوللاش، دۇئا قىلىش ۋە ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا يەتكۈزۈشتۇر.

ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى ياخشىلاش پەقەت بىر سىياسىي مەقسەت ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي ۋە دىنىي بۇرچتۇر. خەلقئارا ئۇيغۇر ئىنسان ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيە فوندى بۇ بۇرچنى ئادا قىلىش يولىدا ھارماي-تالماي خىزمەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بىز بىرلىكتە تۇرغاندا، زۇلۇم زەنجىرلىرى چوقۇم پارچىلىنىدۇ.