خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى نۆۋەتتە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلارنى بىرلەشتۈرۈش ۋە ئۇلارنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرىنى دۇنياغا تونۇشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىماقتا.

كىرىش سۆز: زۇلمەت ئىچىدىكى ئىلىم نۇرى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى تارىختىكى ئەڭ ئېغىر كىملىك يوقىتىش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، **خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى** (ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى بىلەن زىچ ماسلاشقان ھالدا) دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىدىغان مۇھىم بىر سۇپا سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. ئىسلام دىنىنىڭ «ئىلىم تەلەپ قىلىش ھەر بىر مۇسۇلمانغا پەرزدۇر» دېگەن ئۇلۇغ پىرىنسىپىنى ئاساس قىلغان بۇ جەمئىيەت، نۆۋەتتە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلارنى بىرلەشتۈرۈش ۋە ئۇلارنىڭ ئىلمىي نەتىجىلىرىنى دۇنياغا تونۇشتۇرۇشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىماقتا [Source](https://akademiye.org). بۇ ماقالىدە، جەمئىيەتنىڭ يېقىنقى پائالىيەتلىرى، ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ دۇنياۋى نەتىجىلىرى ۋە مۇسۇلمانلار ئۈممىتىنىڭ بۇ جەرياندىكى مەسئۇلىيىتى ئۈستىدە ئەتراپلىق توختىلىمىز.

دۇنياۋى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلارنى بىرلەشتۈرۈش: ئىستانبۇل يىغىنى ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى

2026-يىلى 24-يانۋار كۈنى ئىستانبۇل زاھىم ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر تۈركولوگىيە يىغىنى» خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى ۋە ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى ئەڭ مۇھىم پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [Source](https://www.uyghurcongress.org). بۇ يىغىندا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلار بىر يەرگە جەم بولۇپ، ئۇيغۇر تىلى، تارىخى ۋە مەدەنىيىتىگە ئائىت ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى مۇزاكىرە قىلدى.

بۇ خىل يىغىنلار پەقەت ئىلمىي ئالماشتۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان «زىيالىيلار قىرغىنچىلىقى» غا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر جاۋابتۇر. جەمئىيەتنىڭ مەقسىتى — چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر ئالىملىرى ئارىسىدا تور بەرپا قىلىش، ياش تەتقىقاتچىلارنى يېتەكلەش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىلمىي سالاھىيىتىنى خەلقئارا سەھنىلەردە نامايان قىلىشتۇر. يىغىن جەريانىدا تۈركىيەدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ئۇيغۇر تەتقىقات مەركەزلىرىنى قۇرۇش ۋە ياش تۈركولوگلارنى قوللاش تەشەببۇسلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Source](https://www.uygurnews.com).

ئىلمىي نەتىجىلەر: ئۈممەتنىڭ ئىپتىخارى

ئۇيغۇر ئالىملىرى بۈگۈنكى كۈندە تېبابەت، فارماكولوگىيە، ئىنژېنېرلىق ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر ساھەسىدە دۇنياۋى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرمەكتە. مەسىلەن، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىنىڭ رەئىسى، دورا تەتقىقاتچىسى دوكتور رىشات ئابباس ئەپەندى يېقىندا ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلگەن «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇش» سىمپوزىيۇمىدا سۆز قىلىپ، ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ دۇنيا ئىلىم-پەن تەرەققىياتىغا قوشقان تۆھپىلىرىنى ۋە شۇنداقلا ئۇلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان تەھدىتلىرىنى ئاڭلاتتى [Source](https://www.uygurnews.com).

بۇ ئالىملارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى پۈتكۈل مۇسۇلمان ئۈممىتى ئۈچۈن بىر ئىپتىخارلىق مەنبەسىدۇر. ئىسلام مەدەنىيىتى تارىختىن بۇيان ئىلىم-پەننىڭ بۆشۈكى بولۇپ كەلگەن، ئۇيغۇر ئالىملىرىمۇ بۇ ئەنئەنىنى داۋاملاشتۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىلمىي ئىقتىدارى ئارقىلىق مىللىتىنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداشقا تىرىشماقتا. ئۇلارنىڭ تەتقىقاتلىرى خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ «تەرەققىي قىلمىغان مىللەت» ئەمەس، بەلكى يۇقىرى سەۋىيىلىك زىيالىيلار قوشۇنىغا ئىگە بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا.

ئىسلام دۇنياسى ۋە زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى

ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق بەزى رەسمىي ئورگانلار خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان سىياسەتلىرىگە سۈكۈت قىلىپ كەلمەكتە. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى يېقىندا OIC نىڭ خىتاي بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتىنى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى سەل قاراشلىرىنى قاتتىق ئەيىبلىدى [Source](https://www.uyghurcongress.org).

بۇ نۇقتىدا، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ رولى تېخىمۇ مۇھىم بولماقتا. جەمئىيەت مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى ئاكادېمىك ۋە دىنىي رەھبەرلەر بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە ئورنىتىشقا تىرىشماقتا. مەسىلەن، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى (CUS) 2025-يىلى ئاپرېلدا ھىندونېزىيەدە ئېلىپ بارغان زىيارىتىدە، يەرلىك ئاكادېمىك ۋە دىنىي جەمئىيەت رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى ئاڭلاتتى [Source](https://uyghurpost.com). بۇ خىل «ئىلىم دىپلوماتىيىسى» مۇسۇلمان خەلقلىرىنىڭ ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ۋە خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىنى بىتچىت قىلىشتا ئىنتايىن ئۈنۈملۈكتۇر.

زىيالىيلار قىرغىنچىلىقىنى ھۆججەتلەشتۈرۈش

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم ۋەزىپىسى — شەرقىي تۈركىستاندا غايىب بولغان ياكى تۈرمىلەرگە تاشلانغان ئالىملارنىڭ تىزىملىكىنى چىقىرىش ۋە ئۇلارنىڭ تەقدىرىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتۇر. يېقىنقى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ «مېڭىسى» بولغان پروفېسسورلار، يازغۇچىلار ۋە دىنىي ئالىملارنى نىشانلىق ھالدا يوقاتماقتا.

مەسىلەن، «يىلتىزنى كېسىش: خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان قىرغىنچىلىق قورالى سۈپىتىدە مەكتەپ-ئولتۇراق سىستېمىسىنى ئىشلىتىشى» ناملىق دوكلاتلار، خىتاينىڭ قانداق قىلىپ ئۇيغۇر كىملىكىنى يىلتىزىدىن يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئىلمىي پاكىتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويدى [Source](https://uyghurtimes.com). بۇ خىل ئىلمىي ئەمگەكلەر خەلقئارا سوتلاردا ۋە سىياسىي قارارلاردا مۇھىم دەلىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە.

خۇلاسە: كەلگۈسىگە نەزەر

خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتى بۈگۈنكى كۈندە پەقەت بىر ئىلمىي تەشكىلاتلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدىكى بىر قورغاندۇر. ئۇلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلارنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، مىللىي كىملىكنى ئىلىم-پەن ئاساسىدا قايتا قۇرۇپ چىقماقتا.

مۇسۇلمانلار ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز بۇ ئالىملارنى قوللاش، ئۇلارنىڭ تەتقىقاتلىرىنى تارقىتىش ۋە ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇمغا قارشى بىرلىكتە ئاۋاز چىقىرىشتۇر. ئىلىم نۇرى ھەر قانداق زۇلۇمدىن كۈچلۈكتۇر، خەلقئارا ئۇيغۇر ئالىملار جەمئىيىتىنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ۋە ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئورنى چوقۇم ئەسلىگە كېلىدۇ.

ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: «بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلار باراۋەر بولامدۇ؟» (سۈرە زۇمەر، 9-ئايەت). ئۇيغۇر ئالىملىرىنىڭ بۇ يولدىكى تىرىشچانلىقى دەل مۇشۇ ئايەتنىڭ روھىغا ئۇيغۇندۇر.