ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئۇيغۇر دەۋاسىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش پائالىيەتلىرىنى يەنىمۇ كۈچەيتمەكتە.

كىرىش سۆز: زۇلۇمغا قارشى بىرلىك ۋە ھەق-ھوقۇق كۈرىشى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەت بىر رايون خاراكتېرلىك كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ۋىجدان سىنىقىغا ئايلاندى. ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى (European East Turkistan Union) يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بولۇپمۇ 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئۇيغۇر دەۋاسىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە خىتاينىڭ سىستېمىلىق زۇلۇمىنى پاش قىلىشتا ئاكتىپ رول ئوينىماقتا. بۇ تەشكىلات ياۋروپادىكى ئۇيغۇر دىياسپوراسىنىڭ كۈچىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى، خۇسۇسىيەتەن ئىسلام دۇنياسىنى مەزلوم ئۇيغۇر خەلقىگە ئىگە چىقىشقا چاقىرماقتا [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org).

ميۇنخېن خىتابنامىسى: ياشلارنىڭ ئويغىنىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش

2025-يىلى 23-مايدىن 25-مايغىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن «3-نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى» ۋە «خەلقئارالىق ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى» ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنىڭ سىمۋولى بولدى [turkistantimes.com](https://turkistantimes.com/uy/news-17165.html). بۇ قۇرۇلتايغا دۇنيانىڭ 22 دىن ئارتۇق دۆلىتىدىن كەلگەن 50 تىن ئارتۇق ئۇيغۇر تەشكىلاتىنىڭ رەھبەرلىرى، ياش پائالىيەتچىلەر ۋە زىيالىيلار قاتناشتى.

قۇرۇلتاي ئاخىرىدا ئېلان قىلىنغان «ميۇنخېن خىتابنامىسى» دە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتى قاتتىق ئەيىبلەندى. خىتابنامىدە ئالاھىدە تەكىتلەنگەن نۇقتا شۇكى، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم پەقەت سىياسىي بىر ئويۇن ئەمەس، بەلكى ئىسلام كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق بىر ھۇجۇمدۇر. خىتابنامىدە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە خىتاب قىلىنىپ، 16 مىڭدىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، قۇرئان كەرىملەرنىڭ كۆيدۈرۈلۈشى ۋە مىليونلىغان مۇسۇلماننىڭ لاگېرلارغا قامىلىشىغا سۈكۈت قىلماسلىق تەلەپ قىلىندى [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org/en/declaration-of-the-iii-east-turkistan-uyghur-national-summit-uyghur-youth-summit/).

ياۋروپا پارلامېنتىدىكى دىپلوماتىك غەلىبىلەر

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى باشقا قېرىنداش تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىكتە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتىشتە مۇھىم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى. 2025-يىلى 1-ئۆكتەبىر، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋالغانلىقىنىڭ 76 يىللىقى ۋە ئاتالمىش «ئاپتونوم رايون» قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ياۋروپا پارلامېنتىدا يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى [uyghurcongress.org](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-70-years-of-autonomy-in-east-turkistan-european-parliament-roundtable/).

بۇ يىغىندا، خىتاينىڭ «ئاپتونومىيە» نامى ئاستىدا ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي، دىنىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقلىرىنى قانداق دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقى پاكىتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ ئەزالىرى خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى رەسمىي تونۇش مەسىلىسىدە تېخىمۇ كەسكىن قەدەم بېسىشقا چاقىرىلدى. بولۇپمۇ، گوللاندىيەنىڭ ئامستېردام شەھەرلىك پارلامېنتىنىڭ 2025-يىلى ئىيۇلدا «شىنجاڭ» دېگەن نامنىڭ ئورنىغا «شەرقىي تۈركىستان» نامىنى ئىشلىتىش ھەققىدە قارار قوبۇل قىلىشى، بۇ كۈرەشنىڭ سىستېمىلىق غەلىبىسى سۈپىتىدە باھالاندى [bitterwinter.org](https://bitterwinter.org/amsterdam-city-parliament-votes-to-use-east-turkestan-instead-of-xinjiang/).

رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق ۋە ئىسلام كىملىكىگە تەھدىت

2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى» خىتاينىڭ زۇلۇمىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا — رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com/index.php/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/). دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى سۈنئىي ئىدراك ۋە ئاپتوماتىك كۆزىتىش سىستېمىسى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر بىر قەدىمىنى كونترول قىلماقتا.

بۇ سىستېما بولۇپمۇ مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي پائالىيەتلىرىنى نىشانلىغان بولۇپ، ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش ياكى ئاددىيلا «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دېيىش «رادىكاللىق» نىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىنماقتا. ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى بۇ رەقەملىك زۇلۇمنىڭ پۈتۈن دۇنيادىكى مۇسۇلمانلارغا ۋە ئەركىنلىك سۆيەر خەلقلەرگە بىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى، ئەگەر بۈگۈن شەرقىي تۈركىستاندا بۇنىڭغا قارشى تۇرۇلمىسا، ئەتە باشقا مۇسۇلمان ئەللىرىدىمۇ ئوخشاش تېخنىكىلارنىڭ ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرماقتا [ohchr.org](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى: سۈكۈتتىن ھەرىكەتكە

ئىسلام دىنىنىڭ پىرىنسىپلىرى بويىچە، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقى ئۆز پائالىيەتلىرىدە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئۈچۈن دىن قېرىنداشلىرىنى قۇربان قىلماسلىققا چاقىرىپ كەلمەكتە.

2025-يىلىدىكى خەلقئارالىق ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيىدا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا ئىشەنمەسلىكى، ئەكسىچە يەردىكى ھەقىقىي ئەھۋالنى كۆرۈشى تەلەپ قىلىندى. خىتاينىڭ «نامراتلىقنى تۈگىتىش» نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتى، ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلارنى ئۆز يەر-زېمىنلىرىدىن ئايرىش ۋە ئۇلارنى خىتاي زاۋۇتلىرىدا قۇل قىلىش ئىكەنلىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىنمۇ جەزملەشتۈرۈلدى [ohchr.org](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities). بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى قوللاش پەقەت بىر سىياسىي مەجبۇرىيەت ئەمەس، بەلكى بىر ئىمانىي مەجبۇرىيەتتۇر.

خۇلاسە: ئادالەت غەلىبە قىلىدۇ

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان بىرلىك ئىتتىپاقىنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى بۇ كۈرەش، زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەقىقەتنىڭ ئۈستۈن كېلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچنى ئاشۇرماقتا. 2026-يىلىغا قەدەم قويغاندا، ئۇيغۇر دەۋاسى خەلقئارالىق سۇپىلاردا تېخىمۇ كۈچلۈك ئاۋازغا ئىگە بولدى. بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، شەرقىي تۈركىستانلىق قېرىنداشلىرىمىزنىڭ يېنىدا تۇرۇش، ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش ۋە بۇ زۇلۇمنىڭ توختىتىلىشى ئۈچۈن دۇئا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت بىلەن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىمىز كېرەك. ئادالەت ۋە ئەركىنلىك يولىدىكى بۇ مۇقەددەس كۈرەش چوقۇم غەلىبە بىلەن ئاخىرلىشىدۇ، چۈنكى ئاللاھ مەزلوملار بىلەن بىللەدۇر.

---

**مەنبەلەر:** 1. [World Uyghur Congress - Munich Declaration 2025](https://www.uyghurcongress.org/en/declaration-of-the-iii-east-turkistan-uyghur-national-summit-uyghur-youth-summit/) 2. [Turkistan Times - Third East Turkistan National Summit in Munich](https://turkistantimes.com/uy/news-17165.html) 3. [Bitter Winter - Amsterdam City Parliament Decision on East Turkestan](https://bitterwinter.org/amsterdam-city-parliament-votes-to-use-east-turkestan-instead-of-xinjiang/) 4. [Uyghur Times - East Turkistan Human Rights Violations Index 2025](https://uyghurtimes.com/index.php/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/) 5. [OHCHR - UN Experts on Forced Labour in Xinjiang 2026](https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/01/un-experts-alarmed-reports-forced-labour-uyghur-tibetan-and-other-minorities) 6. [Uyghur Congress - European Parliament Roundtable 2025](https://www.uyghurcongress.org/en/press-release-70-years-of-autonomy-in-east-turkistan-european-parliament-roundtable/)