ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى ئۇيغۇر مائارىپى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش يولىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان مۇھىم خىزمەتلىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتمەكتە

كىرىش سۆز: غەربتىكى ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ مۇھاپىزەتچىسى

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز ۋەتىنىدە ئېغىر زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى، تىلىنى ۋە دىنىي ئېتىقادىنى ساقلاپ قېلىشى بىر مۇقەددەس ۋەزىپىگە ئايلاندى. بۇ جەھەتتە، ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى (ETEA) ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ مەنىۋى تۈۋرۈكى ۋە مائارىپ مەشئىلى سۈپىتىدە ئالاھىدە گەۋدىلەنمەكتە. جەمئىيەت 2026-يىلىغا كەلگەندە، ئۆزىنىڭ خىزمەت دائىرىسىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ، يالغۇز گوللاندىيەدىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ياۋروپا مىقياسىدا ئۇيغۇر مائارىپى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش يولىدا يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى [East Turkistan Education and Solidarity Association](https://eastturkistan.nl/).

بۇ ماقالىدە، ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تەرەققىياتى، ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە تىل ۋە دىن تەربىيەسى بېرىشتىكى رولى، شۇنداقلا ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ھاياتىنى قوغداش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك خىزمەتلىرى تەپسىلىي تەھلىل قىلىنىدۇ.

جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلۇش ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە ئاساسىي مەقسىتى

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى 2000-يىللارنىڭ بېشىدا گوللاندىيەدە قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ياۋروپادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە مائارىپ ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرۇشتۇر. ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى ئاساس قىلغان بۇ جەمئىيەت، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشنى بىر «ئامانەت» دەپ قارايدۇ. جەمئىيەتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمى، بولۇپمۇ ھىدايەت ئوغۇزخان باشچىلىقىدىكى خىزمەت گۇرۇپپىلىرى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى دۇنياغا تونۇتۇش بىلەن بىرگە، ئىچكى جەھەتتە كۈچلۈك بىر مائارىپ سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىپ كەلمەكتە [International Union of East Turkistan Organizations](https://udisb.org/).

جەمئىيەتنىڭ نىزامنامىسىدە كۆرسىتىلگەن ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنى مائارىپ ۋە مەدەنىيەت ئارقىلىق كۈچلەندۈرۈشتۇر. چۈنكى، بىر مىللەتنىڭ تىلى ۋە دىنى يوقالسا، ئۇنىڭ سىياسىي مەۋجۇتلۇقىمۇ خەتەرگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، جەمئىيەت ئۆز پائالىيەتلىرىنى «ئىمان، ئەخلاق ۋە بىلىم» ئۈچبۇلۇڭى ئاساسىدا تەشكىللەيدۇ.

«ئانا تىل» مەكتەپلىرى: كىملىك قۇرۇلۇشىنىڭ ئۇلى

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ ئۇتۇقلۇق تۈرلىرىنىڭ بىرى «ئانا تىل» مەكتەپلىرىدۇر. 2025-ۋە 2026-يىللىرىدا، جەمئىيەت گوللاندىيەنىڭ ئامستېردام، روتتېردام ۋە ئۇترېخت قاتارلىق شەھەرلىرىدىكى مەكتەپلىرىنى تېخىمۇ زامانىۋىلاشتۇردى. بۇ مەكتەپلەردە ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە تۆۋەندىكى ساھەلەردە تەلىم بېرىلمەكتە:

1. **ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەدەبىياتى:** بالىلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلەش، ئوقۇش ۋە يېزىش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش. بۇ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر تىلىنى چەكلىشىگە بېرىلگەن ئەڭ كۈچلۈك مەدەنىيەت جاۋابىدۇر. 2. **ئىسلامىي تەلىم-تەربىيە:** قۇرئان كەرىم ساۋاتى، ئەقىدە، فىقھى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىيرىتى. جەمئىيەت ئۇيغۇر كىملىكىنى ئىسلامسىز تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ [Istiqlal TV News](https://istiqlalhaber.com/). 3. **تارىخ ۋە جۇغراپىيە:** شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي تارىخىنى ئۆگىتىش ئارقىلىق، ياش ئەۋلادلاردا ۋەتەن سۆيگۈسىنى يېتىلدۈرۈش.

بۇ مەكتەپلەر يالغۇز بىلىم بېرىش ئورنى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرى جەم بولىدىغان، ئۆزئارا ھەمكارلىشىدىغان ئىجتىمائىي مەركەزلەرگە ئايلانغان. جەمئىيەت يەنە تور ئارقىلىق ئوقۇتۇش سىستېمىسىنى يولغا قويۇپ، ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭمۇ بۇ پۇرسەتتىن بەھرىمەن بولۇشىغا شارائىت ياراتتى.

دىنىي ۋە مەدەنىي پائالىيەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى ئىسلامىي بايراملارنى ۋە مۇھىم كۈنلەرنى تەشكىللەشتە ئاكتىپ رول ئوينايدۇ. ھەر يىلى رامىزان ئېيىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ئىپتار پائالىيەتلىرى، قۇربان ھېيت پائالىيەتلىرى ۋە قۇرئان تىلاۋەت مۇسابىقىلىرى ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىرلىكىنى كۈچلەندۈرمەكتە.

يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، جەمئىيەت 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا «ياۋروپا ئۇيغۇر ئۆلىمالار كېڭىشى» بىلەن ھەمكارلىشىپ، ياشلارغا قارىتىلغان دىنىي لاگېرلارنى تەشكىللىگەن. بۇ لاگېرلاردا ياشلارغا غەرب جەمئىيىتىدە ياشاپ تۇرۇپ، قانداق قىلىپ ئۆز دىنىي ۋە مىللىي قىممەت قاراشلىرىنى ساقلاپ قېلىش توغرىسىدا يېتەكچىلىك قىلىنغان. بۇ خىزمەتلەر ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ مەنىۋىيىتىنى قوغداشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [Uyghur Times](https://uyghurtimes.com/).

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، جەمئىيەت ئاياللار بۆلۈمى ئارقىلىق ئۇيغۇر خانىم-قىزلىرىنىڭ جەمئىيەتتىكى رولىنى ئاشۇرۇش، ئۇلارغا قول ھۈنەرۋەنچىلىك، تائام مەدەنىيىتى ۋە ئائىلە تەربىيەسى جەھەتتە ياردەم بېرىش پائالىيەتلىرىنىمۇ ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. نۇزۇگۇم ئائىلە ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بۇ جەھەتتە ئۈلگىلىك خىزمەتلەرنى ئىشلىمەكتە.

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە سىياسىي ئاۋاز

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى يالغۇز مائارىپ بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، خەلقئارالىق سىياسىي سەھنىلەردىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلماكتە. جەمئىيەت خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكىنىڭ مۇھىم ئەزاسى سۈپىتىدە، ياۋروپا پارلامېنتى، ب د ت ۋە باشقا خەلقئارالىق ئورگانلاردا ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش ئۈچۈن پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org/).

بولۇپمۇ، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، جەمئىيەت ئەرەب ۋە تۈرك دۇنياسىدىكى ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىلەن زىچ ئالاقە ئورناتقان. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر قاتار يىغىنلاردا، جەمئىيەت ۋەكىللىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىشى ۋە دىنىي زاتلارنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىنى دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ كۈن تەرتىپىگە ئېلىپ كەلگەن.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەر: بىر ئۈممەت، بىر گەۋدە

ئىسلام دىنى بىزگە «مۇئمىنلەر بىر-بىرىگە نىسبەتەن بىر بىنادەك بولۇپ، بىر-بىرىنى قۇۋۋەتلەيدۇ» دەپ تەلىم بېرىدۇ. ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتىنىڭ خىزمەتلىرى دەل مۇشۇ ھەدىسنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسىدۇر. شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ ئېغىر زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان جامائەتلەرنىڭ بىرى. ئۇلارنىڭ تىلىنى، دىنىنى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش يالغۇز ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتىدۇر.

جەمئىيەتنىڭ خىزمەتلىرىنى قوللاش، ئۇلارنىڭ مائارىپ تۈرلىرىگە ھەسسە قوشۇش - زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنىڭ بىر شەكلىدۇر. مائارىپ ئارقىلىق يېتىشىپ چىققان بىر ئەۋلاد، كەلگۈسىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئازادلىقى ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ئەڭ چوڭ كۈچ بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسە ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى ئۆزىنىڭ 20 نەچچە يىللىق مۇساپىسىدە، نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارنى يېڭىپ، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەنىۋى قورغىنىغا ئايلاندى. 2026-يىلىدىكى يېڭى پىلانلار ۋە كېڭىيىش قەدەملىرى، ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ غەربتە تېخىمۇ پۇختا يىلتىز تارتىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرمەكتە.

بۇ جەمئىيەتنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن، ياش ئەۋلادلار ئۆزلىرىنىڭ كىملىكىدىن نومۇس قىلمايدىغان، بەلكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمان بولغانلىقى بىلەن پەخىرلىنىدىغان، بىلىملىك ۋە ئەخلاقلىق شەخسلەر بولۇپ يېتىشىپ چىقماقتا. بىز ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، بۇنداق قىممەتلىك ئورگانلارنىڭ خىزمىتىگە تېخىمۇ كۆپ كۆڭۈل بۆلۈشىمىز ۋە ئۇلارنى ماددىي ھەم مەنىۋى جەھەتتىن قوللىشىمىز لازىم. شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۇرى مائارىپ ۋە ئىمان بىلەن قايتىدىن جۇلالىنىدۇ، ئىنشائاللاھ.

--- *بۇ ماقالە ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتىنىڭ رەسمىي مەلۇماتلىرى ۋە يېقىنقى خەۋەر مەنبەلىرى ئاساسىدا تەييارلاندى.*