شەرقىي تۈركىستان فوندى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ھوقۇقىنى قوغداشتا خەلقئارالىق سەھنىلەردە مۇھىم پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا

شەرقىي تۈركىستان فوندى (Doğu Türkistan Vakfı) ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت، مائارىپ ۋە دىنىي كىملىكىنى قوغداش يولىدا ئىزچىل كۈرەش قىلىپ كېلىۋاتقان ئەڭ نوپۇزلۇق ئورگانلارنىڭ بىرىدۇر. بولۇپمۇ نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى تۇرۇشتا، بۇ فوندى جەمئىيەت خەلقئارالىق سەھنىلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىش ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى تارتىشتا مۇھىم رول ئوينىماقتا. [dtv.org.tr](https://dtv.org.tr)

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە بۇرچ

شەرقىي تۈركىستان فوندى 1978-يىلى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە مەرھۇم ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن قاتارلىق ئۇيغۇر رەھبەرلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان. فوندىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى دۇنياغا تونۇشتۇرۇش، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ياش ئەۋلادلارنى مائارىپ بىلەن قوراللاندۇرۇشتىن ئىبارەت. فوندى جەمئىيەت قۇرۇلغاندىن بۇيان، تۈركىيە ۋە باشقا ئىسلام ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى پەقەت بىر سىياسىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئورتاق دەردى سۈپىتىدە كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈشكە تىرىشىپ كەلمەكتە. [dtv.org.tr](https://dtv.org.tr)

مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ھوقۇقىنى قوغداش پائالىيەتلىرى

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇۋاتقان «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىگە قارشى، شەرقىي تۈركىستان فوندى مەدەنىيەتنى قوغداش جەھەتتە بىر قاتار مۇھىم تۈرلەرنى يولغا قويدى. فوندى جەمئىيەت ئۇيغۇر تىلى، تارىخى ۋە دىنىي قىممەت قاراشلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن كىتابلارنى نەشر قىلىش، ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇش ۋە ياشلارغا يۆنىلىش بېرىش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا. [dukva.org](https://dukva.org)

يېقىنقى يىللاردا، فوندى جەمئىيەت باشقا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئۆز ئانا تىلىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن مائارىپ مەركەزلىرىنى قوللاپ كەلدى. بولۇپمۇ «شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى» قاتارلىق قېرىنداش تەشكىلاتلار بىلەن ماسلىشىپ، دىنىي ۋە مىللىي تەربىيەنى ئاساس قىلغان دەرسلىكلەرنى تەييارلاشقا تۆھپە قوشتى. [doguturkistander.org](https://doguturkistander.org)

خەلقئارالىق سەھنىلەردىكى دىپلوماتىيە ۋە دوكلاتلار

شەرقىي تۈركىستان فوندى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق تەتقىقات ئورگانلىرى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق مۇنبەرلىرىدە ئاكتىپ پائالىيەت كۆرسەتمەكتە. 2026-يىلى 16-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» ناملىق دوكلات بۇنىڭ ئەڭ يېڭى مىسالىدۇر. بۇ دوكلاتتا خىتاينىڭ رايوندىكى دىنىي بېسىم، مەجبۇرىي ئەمگەك، رەقەملىك نازارەت ۋە بالىلار ھوقۇقىغا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىقلىرى 14 تېما بويىچە تەپسىلىي بايان قىلىنغان. [qha.com.tr](https://qha.com.tr), [uyghurtimes.com](https://uyghurtimes.com)

بۇ خىل دوكلاتلار بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN) ۋە ياۋروپا پارلامېنتى قاتارلىق ئورگانلارغا سۇنۇلۇپ، خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا پاكىتلىق جاۋاب قايتۇرۇشتا مۇھىم قورال بولماقتا. فوندى جەمئىيەت يەنە خەلقئارالىق ئاخبارات ۋاسىتىلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، لاگېر شاھىتلىرىنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشقا كۈچ چىقارماقتا. [turkistanpress.com](https://turkistanpress.com)

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە فوندىنىڭ رولى

شەرقىي تۈركىستان فوندىنىڭ پائالىيەتلىرىدە ئىسلامىي قىممەت قاراشلىرى مەركىزىي ئورۇندا تۇرىدۇ. فوندى جەمئىيەت شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسىلىنى پەقەت بىر مىللىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئېتىقاد ئەركىنلىكىگە قىلىنغان ھۇجۇم دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا، فوندى جەمئىيەت ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق ئورگانلارنى خىتاينىڭ زۇلمىغا قارشى تۇرۇشقا ۋە مەزلوم ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنى قوللاشقا چاقىرىپ كەلمەكتە. [ihh.org.tr](https://ihh.org.tr)

يېقىنقى يىللاردا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ سىياسەتلىرىگە سۈكۈت قىلىشى ياكى قوللىشى شەرقىي تۈركىستان فوندى تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىد قىلىندى. فوندى رەھبەرلىرى «مۇسۇلمانلارنىڭ سۈكۈت قىلىشى خىتاينىڭ زۇلمىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ» دەپ تەكىتلەپ، ئۈممەتنىڭ بىرلىكى ۋە ھەمكارلىقىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. [east-turkistan.net](https://east-turkistan.net)

يېقىنقى مۇھىم پائالىيەتلەر (2024-2026)

2024-يىلى ئۆكتەبىر ئېيىدا ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن «16-نۆۋەتلىك دۇنيا شەرقىي تۈركىستان قېرىنداشلىق ئۇچرىشىشى» ۋە «7-نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستان مىللىي بىرلىك شۇراسى» فوندى جەمئىيەت ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلدى. بۇ يىغىنغا 31 دۆلەتتىن 200 دىن ئارتۇق ۋەكىل قاتنىشىپ، ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلىدى. [udtsb.com](https://udtsb.com)

2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، فوندى جەمئىيەت تۈركىيەدىكى ھەر قايسى سىياسىي پارتىيەلەر ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىلەن بولغان ئالاقىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. بولۇپمۇ رامازان ئايلىرىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئىپتار پائالىيەتلىرى ۋە «ئۈممەتنىڭ قاناۋاتقان يارىسى: شەرقىي تۈركىستان» تېمىسىدىكى لېكسىيەلەر ئارقىلىق تۈرك جەمئىيىتىنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈردى. [dtv.org.tr](https://dtv.org.tr)

خۇلاسە

شەرقىي تۈركىستان فوندى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ھوقۇقىنى قوغداشتا بىر قورغانلىق رولىنى ئوينىماقتا. خىتاينىڭ سىستېمىلىق يوقىتىش سىياسىتىگە قارشى، فوندى جەمئىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىلمىي، مەدەنىي ۋە دىپلوماتىك پائالىيەتلەر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشتا ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ مەزلوم خەلققە ئىگە چىقىشى ۋە شەرقىي تۈركىستان فوندىغا ئوخشاش ئورگانلارنى قوللىشى، ئادالەت ۋە ئىسلامىي قېرىنداشلىقنىڭ تەقەززاسىدۇر.