شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى خەلقئارا سەھنىدە ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى تونۇشتۇرۇش ۋە ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى قويۇق ھەمكارلىق ۋە ئىتتىپاقلىق روھىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ئۆزىنى بېغىشلىدى

كىرىش سۆز: مۇساپىرلىقتا ئېتىقاد قەلئەسىنى بەرپا قىلىش

بۈگۈنكى دۇنياۋى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ كەسكىن ئۆزگىرىشى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى (Doğu Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği) ئۇيغۇر مۇساپىرلار جەمئىيىتىنىڭ مۇھىم تۈۋرۈكى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خەلقئارا سەھنىدە ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان كۈچ بىلەن ئاۋاز چىقارماقتا. تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھىرىدە باش شتابى جايلاشقان بۇ جەمئىيەت، سەيىت تۈمتۈرك قاتارلىق رەھبەرلەرنىڭ يېتەكچىلىكىدە، ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە ئىسلام مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداشقا ئۆزىنى بېغىشلاپلا قالماي، يەنە ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى قويۇق ھەمكارلىق ۋە ئىتتىپاقلىق روھىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتا ئورنىنى باسقىلى بولمايدىغان رول ئوينىماقتا [مەنبە](https://www.bilgece.net/dogu-turkistan-kultur-ve-dayanisma-dernegi-seyit-tumturk.html)。دۇنياۋى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى (ئۈممەت) ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ پەقەت بىر مىللىي كىملىكنى قوغداش جېڭىلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغدايدىغان ھەققانىيەت كۈرىشىدۇر.

مەدەنىيەت مىراسلىرى: ئۇنتۇلۇشقا قارشى تۇرىدىغان مەنىۋى قورال

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى مەدەنىيەتنىڭ مىللەتنىڭ روھى، ئېتىقادنىڭ بولسا مەدەنىيەتنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر چۈشىنىدۇ. خەلقئارا سەھنىدە، جەمئىيەت ھەر خىل مەدەنىيەت بايراملىرى ۋە كۆرگەزمىلەرنى ئۇيۇشتۇرۇش ئارقىلىق، دۇنياغا ئۇيغۇرلارنىڭ مول سەنئەت، مۇزىكا ۋە دىنىي ئەنئەنىلىرىنى نامايان قىلماقتا. 2025-يىلى مايدا تۈركىيەنىڭ ئانتاليادا ئۆتكۈزۈلگەن «تۈركىي خەلقلەر مەدەنىيەت ۋە ئەنئەنىلەر خەلقئارا بايرىمى»دا، ئۇيغۇر ۋەكىللەر ئۆمىكى جەمئىيەتنىڭ قوللىشى بىلەن ئۆزگىچە مىللىي كىيىم-كېچەكلىرى، ئەنئەنىۋى تاماقلىرى ۋە چوڭقۇر ئىسلام ئاساسىغا ئىگە سەنئەت شەكىللىرىنى نامايان قىلدى [مەنبە](https://utjd.org/event/the-international-festival-of-culture-and-traditions-of-the-turkic-peoples/)。بۇ خىل مەدەنىيەت كۆرگەزمىسى پەقەت گۈزەللىك ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى دىنىي ئىزناسىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، شۇ مۇقەددەس ئەسلىمىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈندۇر [مەنبە](https://maarip.org/2025/11/21/china-wages-war-on-mosques/)。

جەمئىيەت ئالاھىدە ھالدا ياشلارنىڭ تەربىيەسىگە ئەھمىيەت بېرىدۇ. «ياش ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرى كۇلۇبى» قۇرۇش ئارقىلىق، جەمئىيەت مۇساپىرلىقتا ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان يېڭى ئەۋلاد ياشلارنى ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ تىلى ۋە دىنىي قائىدىلىرىنى ئۆگىنىشكە رىغبەتلەندۈرىدۇ [مەنبە](https://uyghurcultheritclub.com/about-us/)。بۇ خىل ئەۋلادمۇ-ئەۋلاد مىراس قالدۇرۇش بىر خىل مەنىۋى «جىھاد» دەپ قارىلىپ، مۇسۇلمان ئەۋلادلىرىنى ئېتىقاد باغلىنىشىدىن ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنغان تاشقى كۈچلەرگە قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.

خەلقئارا تەشەببۇسلار: مۇسۇلمان دۇنياسىدا ھەققانىيەت ئىزدەش

خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان ئاممىۋى تەشكىلاتلار بىرلىكىنىڭ قۇرغۇچى ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق مۇنبەرلىرىگە ئاكتىپ قاتنىشىدۇ. 2026-يىلى فېۋرالدا، جەمئىيەت ئەزالىرى ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن «2025-يىللىق شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى دوكلاتى»نىڭ ئېلان قىلىنىش يىغىنىغا قاتنىشىپ، دىنىي سورۇنلارنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە ئېتىقاد ئەركىنلىكىنىڭ چەكلىنىشى قاتارلىق رېئال ئەھۋاللارنى تەپسىلىي خاتىرىلىدى [مەنبە](https://turkistanpress.com/page/2025-human-rights-report-on-east-turkistan-situation-presented/6345)。

مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، جەمئىيەتنىڭ تىرىشچانلىقى پەقەت غەرب دۆلەتلىرى بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئىسلام دۇنياسى ئىچىدە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشقا تېخىمۇ ئەھمىيەت بېرىدۇ. 2025-يىلىنىڭ بېشىدا ئۆتكۈزۈلگەن كېڭەيتىلگەن يىغىندا، جەمئىيەت ئوتتۇرا شەرق، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا لوبىچىلىق خىزمىتىنى كۈچەيتىپ، مۇسۇلمان قېرىنداش دۆلەتلەرنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەھۋالىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىرىشنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [مەنبە](https://udtsb.com/2025/01/04/international-union-of-east-turkistan-organizations-1st-expanded-consultation-meeting-report-of-2025/)。بۇ خىل «ئۈممەت ۋاھىدە» (بىرلىككە كەلگەن ئۈممەت) پرىنسىپىنى ئاساس قىلغان ئىتتىپاقلىق، جەمئىيەتنىڭ خەلقئارا سەھنىدە ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتىكى يادرولۇق ئىستراتېگىيەسىدۇر.

ئىچكى ئىتتىپاقلىق: مۇساپىرلار جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي توختامى

ئىتتىپاقلىق روھى پەقەت شوئارلاردا ئەمەس، بەلكى كونكرېت ئىجتىمائىي مۇلازىمەتلەردە ئىپادىلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يېتىم-يېسىرلارنى قوللاش، داۋالىنىش ياردىمى بېرىش ۋە ئاياللارنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ كۆلەملىك ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم تۈرلىرىنى يولغا قويدى [مەنبە](https://eastturkistanassociation.com/about-us/)。ئىستانبۇلدا، ئۇيغۇر ئىلىم-پەن ۋە مەرىپەت جەمئىيىتى بىلەن كانادانىڭ ICNA Relief تەشكىلاتى ھەمكارلىشىپ قۇرغان تۇرالغۇ تۈرى پۈتۈش ئالدىدا تۇرۇپ، ئېھتىياجلىق ئائىلىلەرنى پاناھ جاي بىلەن تەمىنلىدى [مەنبە](https://uygurnews.com/2026/02/22/february-2026-uygur-news/)。

بۇ خىل ئىچكى ئۆز-ئارا ياردەم بېرىش ۋە ھەمكارلىشىش جەمئىيەتنىڭ ئۇيۇشۇش كۈچىنى ئاشۇردى. ھەر قېتىملىق ھېيت-ئايەملەردە، جەمئىيەت كەڭ كۆلەملىك يىغىلىشلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ، ئورتاق دىنىي مۇراسىملار ئارقىلىق ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى قېرىنداشلىق رىشتىسىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ خىل ئىتتىپاقلىق پەقەت ماددىي جەھەتتىن قوللاشلا ئەمەس، بەلكى روھىي جەھەتتىن تەسەللى بولۇپ، مۇساپىرلارنىڭ يات ئەللەردە ئېتىقاد چوڭ ئائىلىسىنىڭ ئىللىقلىقىنى ھېس قىلىشىغا شارائىت يارىتىدۇ.

يېقىنقى ئەھۋاللار ۋە كەلگۈسى ئىستىقبال: 2026-يىلدىكى يېڭى باشلىنىش

2026-يىلىغا كىرگەندە، ئەنقەرەنىڭ «تۈرك دۇنياسى ساياھەت پايتەختى» قىلىپ بېكىتىلىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى يېڭى پۇرسەتلەرگە ئېرىشتى [مەنبە](https://www.caspianpost.com/en/post/ankara-named-2026-turkic-world-tourism-capital)。جەمئىيەت بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، تۈركىيە پايتەختىدە بىر قاتار مەدەنىيەت كۆرگەزمە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان دىققىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇشنى پىلانلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سەيىت تۈمتۈرك تۈركىيە سىياسىي سەھنىسىدە داۋاملىق ھەرىكەت قىلىپ، تېخىمۇ كۆپ سىياسىي قوللاشقا ئېرىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنىڭ تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى (OTS) قاتارلىق خەلقئارا ئورگانلاردا ئەھمىيەت بېرىلىشىگە كاپالەتلىك قىلماقتا [مەنبە](https://www.haberler.com/haberler/mahmut-arikan-dogu-turkistan-kultur-ve-dayanisma-18447816-haberi/)。

گەرچە نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى ھەر ۋاقىت ئۆزىنىڭ يادرولۇق بۇرچىدا چىڭ تۇرماقتا. جەمئىيەتنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك، ئۇلارنىڭ مەقسىتى «مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە روھىي ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرۇش ئارقىلىق، نادانلىق ۋە زۇلۇمدىن قۇتۇلۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇش»تۇر [مەنبە](https://doguturkistander.org/2026/01/17/dogu-turkistan-maarif-ve-dayanisma-dernegi-2025-calisma-raporunu-kamuoyuyla-paylasti/)。

خۇلاسە: ئېتىقاد ئۆچمەيدۇ، ئۈمىد مەڭگۈ ياشايدۇ

شەرقىي تۈركىستان مەدەنىيەت ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتىنىڭ خىزمىتى، زامانىۋى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىنىڭ قىيىنچىلىق ئىچىدە مەۋجۇتلۇق ۋە ئىززەت-ھۆرمەت ئىزدەش جەريانىنىڭ بىر كىچىك كۆرۈنۈشىدۇر. خەلقئارا سەھنىدە ئۆزگىچە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى تونۇشتۇرۇش ۋە ئىچكى ئىتتىپاقلىق ۋە ھەمكارلىقنى ئۈزلۈكسىز چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئارقىلىق، جەمئىيەت بىر مىللەتنىڭ يىلتىزىنى قوغداپلا قالماي، دۇنياۋى مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ھەقىقەتتە چىڭ تۇرۇش ۋە ھەققانىيەتنى قوغداشنىڭ ئۈلگىسىنى تىكلىدى. كەلگۈسى مۇساپىدە، بۇ ئېتىقادنى ئاساس قىلغان ئىتتىپاقلىق روھى ئۇلارنى ئەركىنلىك ۋە نۇرلىق قىرغاققا يېتەكلەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.