شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوغداش ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش يولىدا مۇھىم پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا

كىرىش سۆز: غەربتىكى بىر مەشئەل

بۈگۈنكى كۈندە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ قەلبىدىكى چوڭقۇر بىر ياراغا ئايلاندى. بۇ زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ھەم دىنىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش يولىدا، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا. بۇلارنىڭ ئىچىدە، شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Sveriges Uyghur Kommitté) ئۆزىنىڭ ئىزچىل پائالىيەتلىرى، سىياسىي تەسىر كۈچى ۋە مەدەنىيەت ساھەسىدىكى تىرىشچانلىقلىرى بىلەن ئالاھىدە كۆزگە چېلىقماقتا. [World Uyghur Congress](https://www.uyghurcongress.org) نىڭ مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، بۇ جەمئىيەت شىۋېتسىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى بولۇپلا قالماي، بەلكى پۈتۈن ياۋروپادىكى ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ مۇھىم بىر تۈۋرۈكىگە ئايلانغان.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشى ۋە مەزلوم قېرىنداشلىرىغا ياردەم بېرىشى بىر ئىمانىي مەسئۇلىيەتتۇر. شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى دەل مۇشۇ مەسئۇلىيەتنى ئادا قىلىش ئۈچۈن، سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت قاتلاملىرىدا كەڭ كۆلەملىك پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارماقتا.

كىشىلىك ھوقۇق ۋە سىياسىي پائالىيەتلەر: زۇلۇمنى ئاشكارىلاش

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم خىزمەتلىرىنىڭ بىرى، خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى شىۋېتسىيە ھۆكۈمىتىگە ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە ئاڭلىتىشتۇر. جەمئىيەت رەھبەرلىرى ۋە پائالىيەتچىلىرى شىۋېتسىيە پارلامېنتىدا دائىملىق ئۇچرىشىشلارنى ئېلىپ بېرىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە دوكلاتلارنى سۇنماقتا. [Radio Free Asia](https://www.rfa.org/uyghur) نىڭ خەۋەرلىرىگە قارىغاندا، شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ستوكھولمدىكى خىتاي ئەلچىخانىسى ئالدىدا دائىملىق نامايىشلارنى تەشكىللەپ، لاگېرلارنىڭ تاقىلىشىنى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ توختىتىلىشىنى تەلەپ قىلىپ كەلمەكتە.

بۇ پائالىيەتلەر پەقەت سىياسىي بىر ھەرىكەتلا ئەمەس، بەلكى «ھەقنى سۆزلەش» تىن ئىبارەت ئىسلامىي پىرىنسىپنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. جەمئىيەت يەنە شىۋېتسىيەدىكى باشقا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، خىتاينىڭ تەسىر كۈچىگە قارشى تۇرۇش ۋە ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلماقتا. بولۇپمۇ، خىتاينىڭ سىرتتىكى ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان تەھدىتلىرىنى پاش قىلىشتا بۇ جەمئىيەتنىڭ رولى چوڭ بولغان.

مەدەنىيەت كىملىكى ۋە تىلنى ساقلاپ قېلىش: «ئانا تىل» مەكتەپلىرى

ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان خىتاي سىياسىتىگە قارشى ئەڭ كۈچلۈك قورال — مىللىي مەدەنىيەت ۋە تىلنى ساقلاپ قېلىشتۇر. شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ نۇقتىنى چىقىش قىلىپ، ستوكھولم ۋە باشقا شەھەرلەردە «ئانا تىل» مەكتەپلىرىنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ مەكتەپلەردە ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە ئۇيغۇر تىلى، تارىخى ۋە ئەدەبىياتى بىلەن بىرگە، ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسلىرىمۇ ئۆگىتىلمەكتە. [Uyghur Academy](https://www.uyghuracademy.com) نىڭ تەتقىقاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، مۇھاجىرەتتىكى ياش ئەۋلادلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى يوقىتىپ قويماسلىقى ئۈچۈن، بۇ خىل مەكتەپلەر ھاياتلىق ئەھمىيىتىگە ئىگە.

بۇ مەكتەپلەردە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەربىيە پەقەت تىل ئۆگىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇ يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي ئەخلاقىنى، ئائىلە قىممەت قاراشلىرىنى ۋە مىللىي روھىنى ياش ئەۋلادلارنىڭ قەلبىگە سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ھەر يىلى روزا ھېيت ۋە قۇربان ھېيتلاردا جەمئىيەت ئەزالىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، دىنىي ۋە مىللىي بايراملارنى تەنتەنىلىك ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، جامائەت ئوتتۇرىسىدىكى مېھىر-مۇھەببەتنى كۈچەيتمەكتە.

ئىسلام ئۈممىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىر

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى پەقەت شىۋېتسىيە بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇلار ياۋروپادىكى باشقا مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى ۋە خەلقئارالىق ئىسلامىي تەشكىلاتلار بىلەن ئالاقە ئورنىتىشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ بىر ئىسلامىي مەسىلە ئىكەنلىكىنى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىختىن بېرى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بىر مەركىزى بولغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش جەمئىيەتنىڭ مۇھىم ۋەزىپىلىرىنىڭ بىرىدۇر.

گەرچە بىر قىسىم مۇسۇلمان دۆلەتلەر سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر سەۋەبىدىن ئۇيغۇر مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە ئوخشاش تەشكىلاتلار غەرب دۆلەتلىرىدىكى مۇسۇلمان ئاممىۋى تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، خەلقئارالىق بېسىم پەيدا قىلماقتا. بۇ، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىچكى بىرلىكىنى قوغداش ۋە مەزلوملارنىڭ ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىش يولىدىكى مۇھىم بىر قەدەمدۇر. [SVT News](https://www.svt.se) قاتارلىق شىۋېتسىيە تاراتقۇلىرىدا بېرىلگەن خەۋەرلەردە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ شىۋېتسىيەدىكى دىنىي ئەركىنلىك ۋە كۆپ خىللىققا قوشقان تۆھپىلىرىمۇ تىلغا ئېلىنماقتا.

يېقىنقى تەرەققىياتلار ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆزىنىڭ پائالىيەت دائىرىسىنى تېخىمۇ كېڭەيتتى. بولۇپمۇ، رەقەملىك دۇنيادا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تەشۋىق قىلىش ۋە خىتاينىڭ يالغان تەشۋىقاتلىرىغا رەددىيە بېرىش ئۈچۈن كۆپ تىللىق تور سۇپىلىرىنى ئىشقا سالدى. جەمئىيەت يەنە شىۋېتسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋەتلىرىدە كىشىلىك ھوقۇقنى ئالدىنقى شەرت قىلىشى ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشنى داۋاملاشتۇرماقتا.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بۇ كۈرەش بىر سەبىر ۋە چىدامچانلىق مۇساپىسىدۇر. شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تىرىشچانلىقى، «بىر مۇسۇلماننىڭ يەنە بىر مۇسۇلمان ئۈستىدىكى ھوقۇقى» نى ئادا قىلىشنىڭ جانلىق بىر مىسالىدۇر. ئۇلار پەقەت ئۆزلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ ئەركىن، ئىمانلىق ۋە ئۆز كىملىكى بىلەن ياشىشى ئۈچۈن يول ئاچماقتا.

خۇلاسە

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى، شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈمىد چىرىغىدۇر. ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش، ئانا تىلنى ياشىتىش ۋە ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى ساقلاپ قېلىش يولىدىكى خىزمەتلىرى تەقدىرلەشكە لايىقتۇر. ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە، بىزنىڭ ۋەزىپىمىز مۇشۇنداق تەشكىلاتلارنى قوللاش، ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم ئاخىرلاشقۇچە مەزلوم قېرىنداشلىرىمىز بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشتۇر. شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى: زۇلۇم قانچىلىك ئېغىر بولمىسۇن، ھەق ۋە ھەقىقەت يولىدىكى كۈرەش ھەرگىز توختاپ قالمايدۇ.

**مەنبەلەر:** 1. [World Uyghur Congress - Sweden Activities](https://www.uyghurcongress.org) 2. [Radio Free Asia Uyghur Service - Protests in Stockholm](https://www.rfa.org/uyghur) 3. [Uyghur Academy - Language and Culture Preservation](https://www.uyghuracademy.com) 4. [SVT News - Uyghur Community in Sweden](https://www.svt.se)