شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان زۇلۇمنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان يېڭى كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، خەلقئارالىق جىددىي جاۋابكارلىققا تارتىشنى تەلەپ قىلدى

ستوكھولمدىن كەلگەن نىدا: ئۇيغۇرلار خەلقئارالىق سۈكۈت سېپىنى بۇزۇشنى تەلەپ قىلماقتا

خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسىتى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، **شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى** خەلقئارا جەمئىيەتكە جىددىي ياردەم چاقىرىقى ئېلان قىلىپ، سۆزدىكى ئەيىبلەشتىن ئەمەلىي جاۋابكارلىققا تارتىش باسقۇچىغا ئۆتۈشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ھەرىكەت 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان ۋەھىمىلىك خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى بىلەن تەڭلا ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ دوكلاتلار زۇلۇمنىڭ توختىمىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى يوقىتىش ئۈچۈن ئىلغار تېخنىكىلارغا تايىنىدىغان تېخىمۇ ئەقىللىق ۋە رەھىمسىز بىر باسقۇچقا كەلگەنلىكىنى دەلىللىدى [Uyghur Times](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGu_igJBGEIScuwnWskRGE9b8X0ahP1a2_QQ49H8T5L_9SdvJyma5iNJEELlYfJcxO2klk95lpo2dGfdHW6EOn5KauI9kUIUnEqtgfUuSunmiSZHWCGcJ72B7ri0GE85fIIsfXnuISPlO5OfvsTSe6_EZGeRP9QdRuFZmfm1yMCteRkMkzyZJaIiTMHZustd_5X2P6m3t9XY39Z).

بۇ تەلەپ پەقەت بىر سىياسىي ھەرىكەتلا ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ يۈرىكىدىن چىققان نىدادۇر. دۇنيا گېئوسىياسىي سىياسىي توقۇنۇشلار بىلەن ئالدىراش بولۇۋاتقان بىر پەيتتە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىليونلىغان مۇسۇلمانلار ئۆزلىرىنىڭ ئېتىقادى، تىلى ۋە ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمىتىنى نىشان قىلغان مەۋجۇتلۇق ئۇرۇشىغا دۇچ كەلمەكتە.

2025-يىللىق زۇلۇم كۆرسەتكۈچى: رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق

يېقىنقى دوكلاتلار، بولۇپمۇ 2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا ئېلان قىلىنغان **شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025** خىتاينىڭ باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدىكى خەتەرلىك ئۆزگىرىشنى ئاشكارىلىدى. ھاكىمىيەت جىسمانىي لاگېرلارغا تايىنىشتىن، سۈنئىي ئىدراك (AI) تەرىپىدىن قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىدىغان «رەقەملىك ئىرقىي ئايرىمىچىلىق»قا ئۆتتى [Uyghur Times](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGu_igJBGEIScuwnWskRGE9b8X0ahP1a2_QQ49H8T5L_9SdvJyma5iNJEELlYfJcxO2klk95lpo2dGfdHW6EOn5KauI9kUIUnEqtgfUuSunmiSZHWCGcJ72B7ri0GE85fIIsfXnuISPlO5OfvsTSe6_EZGeRP9QdRuFZmfm1yMCteRkMkzyZJaIiTMHZustd_5X2P6m3t9XY39Z).

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ سىستېما مۇسۇلمانلارنىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتىنى كۆزىتىش ئۈچۈن ئىلغار ئالگورىزملارنى ئىشلىتىدۇ، بۇ يەردە شەخسلەر دىنىي ئېتىقادىغا ئاساسەن تۈرگە ئايرىلىدۇ. تېلېفوندا قۇرئان دېتالى بولۇش ياكى چەتئەلدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلار بىلەن ئالاقە قىلىش دەرھال قولغا ئېلىنىشقا سەۋەب بولىدۇ. تېخنىكىنىڭ بۇنداق رەزىللىك بىلەن ئىشلىتىلىشى زامانىۋى زۇلۇمنىڭ چوققىسى بولۇپ، ئىنسانىيەتكە خىزمەت قىلىشى كېرەك بولغان ئىلىم-پەن دىنى ۋە مىللىتى سەۋەبلىك پۈتۈن بىر خەلقنى قۇل قىلىشقا سېلىنماقتا.

ئىسلامغا قارشى ئۇرۇش: ئېتىقاد ۋە كىملىكنى نىشان قىلىش

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنى «ئىسلامغا ئېلان قىلىنغان ئۇرۇش» دەپ قارايدۇ. 2025-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىنغان **شىۋېتسىيە قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى (PEN)** دوكلاتى قاتارلىقلار ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە تىلىنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنغانلىقىنى، ئىسلامىي كىملىكنىڭ مەشئىلىنى كۆتۈرگەن زىيالىيلارنىڭ نىشان قىلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [PEN International](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGmXsYT_CRoFhZVre7Sv-3fF-16Ob6aRg7_QHWLcOTiLSuKWNfTi8_76KnyYKJ2CYTZi2pHwW2ngowbJhnnzEiiKvYtHHGZqou2db6azoeAITjs0uuNoag4e0LKPQ5UxZSX5kChG2Q6uJAy_mfaaTK3W-aiZ1JurzQiiIr0u0FOAtXGlrFVdG8cdHjpuz0nL_D6JvmcfrAvYgsumTGKirCXkyJsDEPo).

ئۇنىڭدىن باشقا، «قۇرئان ئۆگىنىشنىڭ يىگىرمە يىلى» دېگەندەك كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى بالىلارغا دىنىي ئاساسلارنى ئۆگەتكەنلىكى ئۈچۈنلا ئون يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئەھۋاللىرىنى ھۆججەتلەشتۈردى [Uyghur Hjelp](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF0MCbRHtvR73NoP-F0G_-Ky1A9ZSLpuBAJgS-QPdeOlSTX6VmTl40Y60PKSok_6hCLFCVzKve51aD7lqFffkQGkxLrCgL1I8aXkCGos-jAerq2SnyspAQPtyCSokW14imKn3g5AiC3fhYU3jKPGw==). مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىپ، كۆڭۈل ئېچىش ياكى ساياھەت ئورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلۇشى، روزا تۇتۇش ۋە ھىجابنىڭ مەنئى قىلىنىشى خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەرگە ۋە دىنلارنىڭ ھۆرمىتىگە قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارە دەپسەندىچىلىكتۇر. ئىسلام ئۈممىتى بۈگۈن جىسمانىي ئۆلتۈرۈشتىن قېلىشمايدىغان بۇ مەدەنىيەت ۋە دىنىي يوقىتىشقا قارشى بىر سەپتە تۇرۇشقا تېگىشلىك.

مەجبۇرىي ئەمگەك: 21-ئەسىرنىڭ قۇللۇقى

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى 22-يانۋار ئېلان قىلغان باياناتىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەرىجىسىگە يېتىشى مۇمكىنلىكىنى تەكىتلىدى [Justice For All](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE5ZFfGTekj2XvD8AMGjtWdjLKMdYGLDGutPkioS1VgpHTALxtgsGNFXOWDipvA6Wmfq1MXNHehUKCfudCOJH-yFrembnjd_qdABpjvgOMjDk0lyAusEs0Wlq5SiNrUIVGD_6exAUC__gtA-T8ECupANFBmOQ8-VSY2AQ7tOSYNqI94aR6REI4q8SawaM7AOceNOPuexErPS29JMwUTPErD91xyrRQSleetWylfQARwOWZskLmymc4XzYcys8xWyxrs_mqJrGDaGLi-ZJFZrOA3gzX-nwUimEtDAw==). شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى دۇنيا بازارلىرىنى، جۈملىدىن شىۋېتسىيە بازىرىنى تولدۇرۇۋاتقان نۇرغۇن مەھسۇلاتلارنىڭ «نامراتلىقنى ئازايتىش» نامى ئاستىدا كەمسىتىش شارائىتىدا ئىشلەشكە مەجبۇرلانغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ قان-تەرى بىلەن بويالغانلىقىنى تەكىتلىدى.

بۇ ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ يەنە بىر يۈزىدۇر، بۇ يەردە ئائىلىلەر مەجبۇرىي ئايرىلىپ، ئاتا-ئانىلار يىراق زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلىدۇ، بالىلار بولسا ھۆكۈمەتنىڭ ياتاقلىق مەكتەپلىرىگە سېلىنىپ، مېڭىسى يۇيۇلىدۇ ۋە تىلىدىن، دىنىدىن مەھرۇم قىلىنىدۇ [East Turkistan Government in Exile](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGdFpXcWOp_FJRdmxrZVCSRKkfFrenGxWw6u8UpYxf3Rcfyo5iaSF6pzhZnK4A3EH6sgwQ-7N26tAlXOKaoYZhOKGsrDSn92H4sjuLecDtCZXhJG0CYHWoK1XRCQVmPB3OKqceKIfishh9_TW_9U0rAqVJSJk7e24960jaAoU2OC1LL7Jrl8TchP7cpzRM5hqqkpvqc-t7mW1MeCHmilB8P83ImCS6Y1N7ZTx6NSyvBDuRVsu8KHowPM2E=). بۇ مەھسۇلاتلارنى ئىستېمال قىلىشقا سۈكۈت قىلىش بۇ رەزىل جىنايەتكە ۋاسىتىلىك شېرىك بولغانلىقتۇر.

شىۋېتسىيەنىڭ رولى ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيەت

شىۋېتسىيەدە، شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شىۋېتسىيە ھۆكۈمىتىنى تېخىمۇ قەتئىي پوزىتسىيە تۇتۇشقا بېسىم قىلىش ئۈچۈن سىياسىي ھەرىكەت ئېلىپ بارماقتا. جەمئىيەت شىۋېتسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مارىيا مالمېر ستېنېرگاردتىن بېيجىڭ بىلەن بولغان بارلىق دىپلوماتىك ئۇچرىشىشلاردا ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى تەلەپ قىلدى [Muslim Network TV](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFiC25yrXMbO3rpT83ua8DYN7hYJmgq1NvQ13R-pdQqDl35ic5Cqi5Lt2jmYzAgdJkAzOle76V41N2cVx2B2N_N-ohHajyCq4PBsCsE4n-TDEuhvrya5KfAJ8bWrP3AVbkYepRj5NIz58t2UofGg0rJbN6qxwKh36OvC6UuagcXQMkNeUeN7xw_MP3yRqurEY8VgXgrHxP6dSWxv7MpJVjMz1TYwC30MsKQ).

گەرچە شىۋېتسىيە 2019-يىلدىن بۇيان ئۇيغۇرلارغا ئاپتوماتىك پاناھلىق تىلىگۈچى سالاھىيىتى بېرىشتە باشلامچى دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولسىمۇ [Yeni Safak](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYER82OgaVOb0xp0fQgYNh4hjTnEr-vKK2r1sQv0tdEqwoEv6AYzutrue5dQyS3xfN7u6GUiJroBgYXRR4W1HSeBWkeZb4f3sxXNjt3H0pWq_lmJhhpJ-P8XujNRadrofV7rurTaoKM8aUOuGDs_h3VUA95n9SMc6plpcWCT3-z4J7Zz0Fa9B7oOWqO3oqi00dT0VLqLlWfgz2Q=)، 2026-يىلىدىكى كۆچمەنلەر قانۇنىغا كىرگۈزۈلىدىغان ئۆزگىرىشلەر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە زور ئەندىشە پەيدا قىلماقتا [Al-Kompis](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFkrX0clh2i3RFeJ7bm7wRj1hE5y3rl8wLxFR3N2nOK21qPF4Bj4RyOWNXq6BfYYfcd7sc22gMZPcWfXSG5mU3htk3ByO6XxUDEWIXe0j1w14MRV583rxf7Johh-EjiJAVXvXidIR7gjsDYRVexPxI_PY7Qouz2Ii_TqntvGpRtLVhFw0kDU1D12YiPYc3OR_t7pA83Y-3-5ZW294zWxKIMJ9xEUh-vFGR1F_ghKELP99o-Jps9DxcLHvy7J2vIXa3XwXZ7pUSg8IHytKQdCBiWx21TPmgYE6gYqAOuRowIr1TRbpts9ADwEzXcFhOCd-WlANxctspQVALp0u9UlAypvXSUUhdx7GJgFWf5fkjc7ngVjuTqeGvdww==). جەمئىيەت شىۋېتسىيە زېمىنى ئىچىدىكى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە خىتاي جاسۇسلۇقىدىن ئۇيغۇر پاناھلىق تىلىگۈچىلەرنى قوغداشنىڭ كىشىلىك ھوقۇق شۇئارىنى كۆتۈرگەن دۆلەت ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم ئىش بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.

ئىسلام دۇنياسىغا چاقىرىق: ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتى قېنى؟

ئىسلام قېرىنداشلىق پرىنسىپلىرىدىن تار ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئەلا كۆرگەن ئىسلام دۇنياسىدىكى نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەرگە ئاچچىق ملامەت قىلماي تۇرۇپ ئۇيغۇر مەسىلىسىنى سۆزلەش مۇمكىن ئەمەس. ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارغا قارىتا سۈكۈت قىلىشى ئۈممەتنىڭ جېنىدىكى چوڭقۇر يارادۇر.

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، بەلكى بىرىنچى دەرىجىلىك ئىنسانىي ۋە ئىسلامىي مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتى ئىسلام دۆلەتلىرىدىن خىتاينى بۇ جىنايەتلەرنى توختىتىشقا بېسىم قىلىش ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى ئىشلىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. تارىخ قېرىنداشلىرى يوقىتىش ۋە قىيىن-قىستاق لاگېرلىرىغا سۆرەپ كېتىلىۋاتقاندا ئۇلارنى يالغۇز قويغانلارنى كەچۈرمەيدۇ.

خۇلاسە: ئادالەت چوقۇم كېلىدۇ

شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى باشچىلىقىدىكى جىددىي خەلقئارالىق جاۋابكارلىققا تارتىش تەلىپى ئەركىنلىك ۋە ئادالەتكە ئېلىپ بارىدىغان ئۇزۇن يولدىكى زۆرۈر بىر قەدەمدۇر. 2026-يىللىق كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى دۇنيانى ھەقىقەت ئەينىكى ئالدىغا قويدى، ھېچقايسى تەرەپنىڭ بىتەرەپلىكنى ساقلىشى ئۈچۈن باھانە قالمىدى.

قەشقەر ۋە ئۈرۈمچىدەك قەدىمىي شەھەرلىرى بىلەن شەرقىي تۈركىستان باستۇرۇش ماشىنىسى ئالدىدا باش ئەگمىگەن بىر خەلقنىڭ قارشىلىقىغا شاھىت بولۇپ قالىدۇ. بىز ئىسلام ئۈممىتى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، زۇلۇمنىڭ كېچىسى قانچىلىك ئۇزۇن بولمىسۇن، ئادالەتنىڭ تاڭىنىڭ چوقۇم ئاتىدىغانلىقىغا، شېھىتلەرنىڭ قېنى ۋە مەھبۇسلارنىڭ ئازابى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ يۈرىكىدە ئەركىنلىك مەشئىلىنى ياندۇرىدىغان يېقىلغۇ بولىدىغانلىقىغا قەتئىي ئىشىنىمىز.

**ئېتىراپ قىلىنغان مەنبەلەر:** - شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025 (ئىستانبۇل، 2026-يىل، فېۋرال). - ب د ت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ھەققىدىكى باياناتى (2026-يىل، يانۋار). - شىۋېتسىيە قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ تىل ۋە ئەدەبىياتنى باستۇرۇش ھەققىدىكى دوكلاتى (2025-يىل، دېكابىر). - شىۋېتسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە شىۋېتسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ باياناتلىرى (2025-2026).