رەبىيە قادىر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى ۋە نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق ۋەزىيەت ھەققىدە ئەتراپلىق توختالدى

كىرىش سۆز: ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى ئانىسىنىڭ خىتابى

2026-يىلىنىڭ بېشىدا، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى، «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى ئانىسى» دەپ تەرىپلىنىدىغان رەبىيە قادىر خانىم يېقىنقى باياناتلىرىدا، ئۇيغۇر خەلقى دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر زۇلۇم ۋە خەلقئارالىق ۋەزىيەتنىڭ مۇرەككەپلىكى ھەققىدە چوڭقۇر تەھلىل يۈرگۈزدى. رەبىيە قادىر خانىم 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ۋاشىنگتوندا جەنۇبىي موڭغۇلىيە قۇرۇلتىيى رەئىسى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاينىڭ سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە قارشى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن ئىدى [Source](https://southmongolia.org). ئۇ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق ۋە ھۆرلۈك كۈرىشى ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم دۇنياغا جاكارلىدى.

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك

2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى دوكلاتلار شۇنى كۆرسەتمەكتىكى، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە سىستېمىلىق ھالەتكە كەلتۈرگەن. خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) نىڭ 2026-يىلى فېۋرالدىكى يېڭى دوكلاتىدا، شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقى، مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ ئۆز يۇرتلىرىدىن يۆتكىلىپ، نازارەت ئاستىدىكى زاۋۇتلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Source](https://uyghurcongress.org). رەبىيە قادىر خانىم بۇ ئەھۋالنى «زامانىۋى قۇللۇق» دەپ ئاتاپ، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بۇ زۇلۇمغا سۈكۈت قىلىپ تۇرماسلىقى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتتى.

خىتاينىڭ دىنىي زىيانكەشلىكىمۇ يۇقىرى پەللىگە چىققان بولۇپ، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، قۇرئان كەرىمنىڭ چەكلىنىشى ۋە روزا تۇتۇش قاتارلىق ئىبادەتلەرنىڭ «ئاشقۇنلۇق» دەپ قارىلىشى داۋاملاشماقتا [Source](https://uyghurstudy.org). رەبىيە قادىر خانىم ئۆز خىتابىدا: «بىزنىڭ كۈرىشىمىز پەقەت زېمىن ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھ بىزگە ئامانەت قىلغان دىنىمىز ۋە كىملىكىمىزنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈندۇر» دەپ تەكىتلىدى.

خەلقئارالىق ئىنكاسلار ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەر

2026-يىلى فېۋرالدا، خەلقئارا سەھنىدە ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان قىزىقىش يەنە بىر قېتىم كۈچەيدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي خىتايغا قايتۇرۇشقا چېتىشلىق خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتا يېڭى ۋىزا چەكلىمىسى ئېلان قىلدى [Source](https://uygurnews.com). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياپونىيەنىڭ يېڭى باش مىنىستىرى سانا ئې تاكائىچىنىڭ ئۇيغۇر ھوقۇقىنى قوللايدىغانلىقى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن قارشى ئېلىندى [Source](https://uygurnews.com).

رەبىيە قادىر خانىم غەرب ئەللىرىنىڭ بۇ قەدەملىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» ھەرىكەتلىرىگە دىققەت تارتتى. يېقىنقى خەۋەرلەردە خىتاي جاسۇسلىرىنىڭ پارىژ ۋە گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە تەھدىت سالغانلىقى، ئۇلارنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىش ئارقىلىق سۈكۈت قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنغانلىقى پاش بولدى [Source](https://ianslive.in). رەبىيە خانىم بۇ ھەقتە توختىلىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىنىڭ چېگرا تونۇمايدىغانلىقىنى، شۇڭا خەلقئارالىق بىرلىك سەپنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى

ئەڭ ئېچىنىشلىق نۇقتا شۇكى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ باش كاتىپى 2026-يىلى يانۋاردا بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى [Source](https://uyghurstudy.org). بۇ ئەھۋال ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە رەبىيە قادىر خانىم تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلەندى. رەبىيە خانىم ئىسلام ئەللىرى رەھبەرلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى دىنىي قېرىنداشلىقتىن ئۈستۈن قويۇۋاتقانلىقىنى تەنقىد قىلدى.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئازابىدۇر. رەبىيە قادىر خانىم مۇسۇلمان خەلقلەرگە خىتاب قىلىپ، ھۆكۈمەتلەر سۈكۈت قىلغان تەقدىردىمۇ، مۇسۇلمان ئاممىنىڭ ئۇيغۇر قېرىنداشلىرى ئۈچۈن دۇئا قىلىشى ۋە ماددىي-مەنىۋى جەھەتتىن قوللىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. «بىز مەسچىتلىرىمىزنىڭ چوشقا قوتانىغا ئايلاندۇرۇلۇشىغا، قىزلىرىمىزنىڭ مەجبۇرىي نىكاھلىنىشىغا قارشى تۇرۇۋاتىمىز، بۇ پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ غۇرۇر مەسىلىسى» دېدى ئۇ ئۆز سۆزىدە [Source](https://researchgate.net).

كۈرەش ئىستراتېگىيەسى: تىنچلىق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش

رەبىيە قادىر خانىم ئۇيغۇر مىللىي ھەرىكىتىنىڭ ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە توختالغاندا، تىنچلىق يولى بىلەن ھەق-ھوقۇق تەلەپ قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. ئۇ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ خەلقئارا قانۇنلار بويىچە «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش» ھوقۇقى بارلىقىنى، خىتاينىڭ «تېررورلۇق» قالپىقىنىڭ پەقەت بىر باھانە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈردى [Source](https://bushcenter.org).

2026-يىلى 5-فېۋرالدا غۇلجا قىرغىنچىلىقىنىڭ 29 يىللىقى پۈتۈن دۇنيادا خاتىرىلەندى. رەبىيە خانىم بۇ مۇناسىۋەت بىلەن بەرگەن باياناتىدا، ئۆتمۈشتىكى شېھىتلەرنىڭ قانلىرىنىڭ بىكارغا كەتمەيدىغانلىقىنى، ياش ئەۋلادلارنىڭ بۇ كۈرەشنى داۋاملاشتۇرۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى [Source](https://uyghurcongress.org). ئۇ يەنە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 2026-يىلى مايدا مىيۇنخېندا ئۆتكۈزۈلىدىغان «ئۈچىنچى نۆۋەتلىك ئۇيغۇر باشلىقلار يىغىنى» نىڭ كۈرەشنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى قەيت قىلدى [Source](https://uygurnews.com).

خۇلاسە: ئادالەتنىڭ غەلبىسىگە بولغان ئىشەنچ

رەبىيە قادىر خانىمنىڭ تەھلىللىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشى پەقەت سىياسىي بىر ھەرىكەتلا ئەمەس، بەلكى ھەق بىلەن ناھەقنىڭ، زۇلۇم بىلەن ئادالەتنىڭ توقۇنۇشىدۇر. خەلقئارالىق ۋەزىيەتنىڭ مۇرەككەپلىكىگە قارىماي، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىرادىسى سۇنمىدى. رەبىيە خانىمنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا: «خىتاي ھۆكۈمىتى بىزنىڭ بىنالىرىمىزنى، مەسچىتلىرىمىزنى ۋە سودا مەركەزلىرىمىزنى ۋەيران قىلالايدۇ، ئەمما ئۇيغۇرنىڭ روھىنى ھەرگىز يېڭەلمەيدۇ» [Source](https://uyghurmovement.com). ئىسلام ئۈممىتى ۋە ئادالەتپەرۋەر ئىنسانىيەتنىڭ قوللىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھۆرلۈك قۇياشى ئەلۋەتتە قايتا چىقىدۇ.