رەبىيە قادىر ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كۈرىشىدىكى مۇھىم رولى ھەققىدە ئەتراپلىق تەھلىلىي ماقالە

كىرىش سۆز: ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەنىۋى ئانىسى ۋە ئەركىنلىك مەشئىلى

رەبىيە قادىر خانىم بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا مىقياسىدا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەركىنلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق كۈرىشىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك سىمۋولى سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنماقتا. ئۇ پەقەت بىر سىياسىي ئەربابلا ئەمەس، بەلكى زۇلۇمغا قارشى باش ئەگمەس ئىرادىنىڭ، ئۆز خەلقى ئۈچۈن بارلىقىنى پىدا قىلغان بىر ئانىنىڭ تىپىك ئوبرازىدۇر. ئىسلام ئۈممىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، رەبىيە قادىرنىڭ كۈرىشى پەقەت بىر مىللەتنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئېتىقادى ۋە كىملىكى سەۋەبىدىن زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان بىر مۇسۇلمان جەمئىيىتىنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداش كۈرىشىدۇر. [Bush Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH19xRHsTIpa4RFIMb6PlY3Y8GsjFRGiULiICd3qxYgBpW-j4jZ-aGrmyUwhb4fgSs8TIUVfu4CnRXcNvIoUz70bzS74kpUjVfoRbxItm0Q2QAbHc1JwSmWz5Mph-El5AK9chUSW13e2fbbM6rT-8QFJoBiie5TtThyv8oTpQRmQWtvLt0rOaql7VYxgbQ=)

تىجارەتتىن سىياسەتكە: ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە «مىڭ ئانىلار ھەرىكىتى»

رەبىيە قادىرنىڭ ھايات مۇساپىسى ئىنتايىن قىزىقارلىق ۋە ئىبرەتلىك. ئۇ ئادەتتىكى بىر كىر يۇيغۇچى ئايالدىن خىتايدىكى ئەڭ باي ئاياللارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئەمما ئۇنىڭ باشقا بايلاردىن پەرقى، ئۇ ئۆز بايلىقىنى خەلقىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن سەرپ قىلغانلىقىدا. 1997-يىلى ئۇ «مىڭ ئانىلار ھەرىكىتى»نى قۇرۇپ، ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن مۇستەقىل بولۇشىغا ۋە نامراتلىقتىن قۇتۇلۇشىغا ياردەم بەرگەن. [House.gov](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGG1g5HENI8YCk8-a8UhqRJW9m1JnJMXCWJC1cC6aW8IxjQRsRa8SH8UCMhSh9mAM1kBrUIEO0nrw6joOgi53Ii8RSRLCLnRCfvoegj_56VcFnlY6RSUWa7RmHPFC_y8uaUb-y_DpzIAcWUhvEx3DFlwSJGzrQkhm0_dBUrHxCj5fALWt-fMR5c8XIoRF_GDI3hq4GnSHR9mQ==)

ئۇنىڭ بۇ خىل خەير-ساخاۋەت ئىشلىرى دەسلەپتە خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تەقدىرلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما رەبىيە خانىم سىياسىي سەھنىلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى، بولۇپمۇ 1997-يىلىدىكى «غۇلجا ۋەقەسى»گە ئوخشاش زۇلۇملارنى ئوچۇق تەنقىد قىلىشقا باشلىغاندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نىشانىغا ئايلانغان. [Rafto](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFK8fVZKxf8BJ-MTqfqz9UTsU8phMpo-79JCLagZSci1111gtNcDEuuk-xcwjA-8lyKQ461ia_CFuYXd_Z2_MRtH9Jz1JhSgL0elyHFfMMmaRgnXFESvSucKbA40q5aohxcMvuPDdV0i1MAi0rOZN8=)

زىندان ۋە سۈرگۈن: ھەقىقەت ئۈچۈن تۆلەنگەن ئېغىر بەدەل

1999-يىلى رەبىيە قادىر ئامېرىكا پارلامېنتى ۋەكىللەر ئۆمىكى بىلەن كۆرۈشۈشكە كېتىۋاتقاندا قولغا ئېلىنغان ۋە «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارىلاش» دېگەن ئويدۇرما جىنايەت بىلەن سەككىز يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEtnuOq1JHqCS7vCeJYTYGPCDWnx-n6U0m_xMt0cut5eYu7IRnY_DwH-lzI-I_Pbm_rhpGEkIMomgOabWNmTVsF4jBbTRH9SL0kpYYIuiffHBbrS4XFB_AEDXFJ9xfmf_rYiR9oTw==). ئۇنىڭ تۈرمىدىكى ھاياتى ئىنتايىن جاپالىق ئۆتكەن بولسىمۇ، ئۇ ئۆز ئىرادىسىدىن ۋاز كەچمىگەن. 2005-يىلى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ بېسىمى بىلەن قويۇپ بېرىلگەن ۋە ئامېرىكىغا سۈرگۈن قىلىنغان.

ئەمما خىتاينىڭ ئۆچ ئېلىشى بۇنىڭ بىلەنلا توختاپ قالغان ئەمەس. ئۇنىڭ پەرزەنتلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرى خىتاي تەرىپىدىن گۆرۈگە ئېلىنىپ، تۈرمىلەرگە تاشلانغان. بۈگۈنكى كۈندە رەبىيە قادىرنىڭ 30 دىن ئارتۇق تۇغقىنىنىڭ خىتاي تۈرمىلىرىدە ياكى لاگېرلاردا ئىكەنلىكى مەلۇم. [RFA](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE72KNRlY53HTSX4Sbcjd3F8DU8Af8pXt3r8PYAVSfEyoYrdW9fJVViHqDrBVlxEtsAc_MMAsYz6nlcb0yD9RdAJlkjm5RrTq0zEA8LMOI4PcPUpT_m7OjrlQKGsVZVEPWRfI5SDnlCZYRCecpNX3ZfHhCcnvt6vP6bIQmCHFwcG0WCqh5lIKFHD68=). بۇ بىر مۇسۇلمان ئانىنىڭ ئۆز خەلقىنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن تۆلىگەن ئەڭ ئېغىر بەدەللىرىنىڭ بىرىدۇر.

كىملىكنى ئۆچۈرۈش: رەبىيە قادىر سودا مەركىزىنىڭ چېقىلىشى

يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي سىمۋوللىرىنى يوقىتىش ھەرىكىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن. 2024-يىلى دېكابىردا، ئۈرۈمچىدىكى مەشھۇر «رەبىيە قادىر سودا مەركىزى» خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن پۈتۈنلەي چېقىۋېتىلگەن. [VOA](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEuVlxGZaS4WVch1RpwIkDMotHQ9eeXEVTQLTEI2CJwnRhOXWoa53M--VmlAQyqikkTCGc0ICszV-7OBbLmmXTqAYiCznqxE9b1OWOreDiU8izQqBg8NvMyYrpDcf2zTlwWcecybF9tLlOCTfza72qHAtNGzuAnqp4SGvhCgORDUyj_HH6jQvXzg0Gq_W6xefH-gdk72QvdkGs=). بۇ بىنا بىر زامانلاردا 800 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر تىجارەتچىسىنىڭ مەركىزى ۋە ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ جەم بولىدىغان جايى ئىدى. بۇ چېقىش ھەرىكىتى رەبىيە قادىرنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى تەسىرىنى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ شەھەر مەدەنىيىتىدىكى ئىزلىرىنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈشنى مەقسەت قىلغان.

نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت (2025-2026): مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق

2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى دوكلاتلار شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنىڭ يەنىلا ئىنتايىن ئېغىر ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى 2026-يىلى يانۋاردا ئېلان قىلغان باياناتىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ يەنىلا سىستېمىلىق ھالدا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەرىجىسىگە يەتكەنلىكىنى تەكىتلىدى. [OHCHR](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFOvBBHuKSa_TtoguTyZi-u-8adq3pLqZQfFTjIdB3q1Q1fFbi0DMcZFEhOwAapGXEkNkN3mte6-OpcgPAUgPQvO63aHFf65q2v80MxAqEpU34UW4mbELuBDfYiDsqB9lUKDc4XbqY6ns53Ow15Nw1omoAYoeMAfxCH7pZXb2b0vcUnXdXIV7_1E7vIYiz9iYYKiY9EpWJrZ5CrjyWjSEGcGoSHAIEyFZNZ6363R7gZ4PR_TgD3ew==).

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ چېگرا سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان بېسىمىمۇ داۋاملاشماقتا. 2026-يىلى فېۋرالدا، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى تايلاند تەرىپىدىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەن 40 ئۇيغۇر مۇساپىرىنىڭ تەقدىرىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. [OHCHR](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHK9mG8BIOoaxG5q7Nd-tk-TB_tL3vgx2rstnIgaj3VLN4mpYhmTvDegi1EmtLNSrgozWIyzKjJehaV80xPtVvp0nkGiURx8G4sKvoWM-GuGW6YssLkaQnHRL2IHdqVeNxng3qbhbhwN4W-M4Cc2ayBLttsCi9UmQg8iSVLeo_ouMilILUVedsIlJ2t4r-GiVFZKPYpwk6ByFGGAFbTCv56rFkZJDSqBUrzUsucBqn87TllijsH). بۇ ۋەقەلەر رەبىيە قادىر باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن خەلقئارالىق قوللاشقا موھتاج ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.

ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئۈممەتنىڭ سۈكۈتى

ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بۇ ئېچىنىشلىق زۇلۇمغا قارىتا نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) يەنىلا سۈكۈت قىلماقتا ياكى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئۈچۈن زۇلۇمنى كۆرمەسكە سالماقتا. 2026-يىلى يانۋاردا OIC باش كاتىپىنىڭ بېيجىڭدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، «ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش» ھەققىدە سۆزلىشىشى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن ئېغىر تەنقىدكە ئۇچرىدى. [Uyghur Study](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFzOVzW0Z24-w0Jgba2hqiY8z5BIko7Gw-HOu2S4Fpdyq3wwrhl2Ynw62VbMIQ9PZfcGB-Dp-kiq4iKHPG_cM83np-4T-vcbtO8nDDgE8wh0pSV0XQ05n7mW601ti-w2wj88i5-86Gj93V1jX7EtOVh4phgn-oeaReGENxe907tAav1RPwVA5KFwJt8nEe-TR56MzWI7Sp1SS3y35Wpzh5hjM9oIVV89TPKZDno).

ئىسلامىي قىممەت قاراشلار بويىچە، بىر مۇسۇلماننىڭ يەنە بىر مۇسۇلمان ئۈستىدىكى ھەققى ئۇنىڭغا زۇلۇم قىلىنغاندا ياردەم قىلىشتۇر. رەبىيە قادىر خانىم كۆپ قېتىم ئىسلام دۇنياسىنى ئۇيغۇرلارغا ئىگە چىقىشقا چاقىردى. ئۇيغۇرلارنىڭ روزا تۇتۇشىنىڭ چەكلىنىشى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى ۋە قۇرئان كەرىمنىڭ ئۆزگەرتىلىشكە ئۇرۇنۇشى پەقەت ئۇيغۇرلارغىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىسلام دىنىغا قىلىنغان ھۇجۇمدۇر. [Campaign for Uyghurs](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHkN2U_tATQ76on2qn5ehV6lRRJztJFwrdsr_BWR56vBUmwQhffy7Vjsqu8-LaAbDdKbMNBIICLzUrci2yIvcjdS5jcgqasR8k_G32z_JUOeWdUhopOprMwj30ED3tAMmZYQzr1VoHDdD5Y3O4EmGt8a8rzNdJk6fCVoYpmO_W0ZwHCZQxtKKcuuu4xqbIqlknzz8ZoR0AGuiiFb_Bz--gPg0Mqiw==).

خۇلاسە: ئۈمىد ۋە كۈرەش داۋاملاشماقتا

رەبىيە قادىر خانىم بۈگۈن 78 ياشقا كىرگەن بولسىمۇ، يەنىلا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھوقۇقى ئۈچۈن ھارماي-تالماي كۈرەش قىلماقتا. ئۇ يېقىندا (2025-يىلى دېكابىر) جەنۇبىي موڭغۇلىيە ۋە باشقا زۇلۇمغا ئۇچرىغان مىللەتلەرنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى بىرلىككە كېلىش كېرەكلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. [South Mongolia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE7DFcXYTQyy_C7JgRRZfic7NFa-5cIhfNaegM8KZiWWqomKXe56SNzHbicKsOsRQKs5xOc-87RzVAFeeacykWJ7bltwrQcJhvMkAC_NlY9yajzGObhzKUrWuTH).

ئۇنىڭ كۈرىشى بىزگە شۇنى ئۆگىتىدۇكى، ھەقىقەت ۋە ئادالەت يولىدا بەدەل تۆلەشتىن قورقماسلىق كېرەك. ئىسلام ئۈممىتى رەبىيە قادىرنىڭ ساداسىغا قۇلاق سېلىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىنىڭ دەردىگە دەرمان بولۇشى كېرەك. زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ، ئەمما ئۇنىڭغا قارشى تۇرغان قەھرىمانلارنىڭ ئىسمى تارىختا ئەبەدىي ساقلىنىدۇ.