رابىيە قادىر: ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئۇلارنىڭ مەسىلىلىرىنى خەلقئارا سەھنىلەردە ئوتتۇرىغا قويۇش يولىدىكى ئۇزۇن كۈرەش مۇساپىسى

كىرىش سۆز: رابىيە قادىر.. زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشنىڭ سىمۋولى

رابىيە قادىر شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۈرەش مۇساپىسىدىكى جانلىق سىمۋول بولۇپ، ئۇ خىتايدىكى ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك سودىگەر ئاياللارنىڭ بىرىدىن خەلقئارا سەھنىدە كىشىلىك ھوقۇقنى قەتئىي قوغدىغۇچىغا ئايلانغان شەخستۇر. ئىسلام ئۈممىتى بۈگۈنكى كۈندە دۇچ كېلىۋاتقان ۋەزىيەتتە، رابىيە قادىرنىڭ ھېكايىسى پەقەت بىر سىياسىي كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق يوقىتىش سىياسىتىگە دۇچ كېلىۋاتقان بىر خەلقنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى ۋە مەدەنىيەت مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان توختىماس جىھاد سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئۇنىڭ مۇساپىسى زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنىڭ خەلقئارا سەھنىلەردىكى پەريادىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ۋىجدانىنى دىنىي ۋە مىللىي زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان ئېتىقادداش قېرىنداشلىرىغا قارىتا مەسئۇلىيىتى بىلەن يۈزتۇرانە قىلىدۇ [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGntV58-DM5YU5k8lWnhhCOxtQ9Jt90RURoy27TxV0m0rzgGMCxjp_hGMfgMIDmR9kbprUDdKSUI9B3ZO1G89G4HhzgwQGGQJHCDX0DcK_Grt-ncZBEHR-KJgkhPC6ibfziTrrCmA==).

ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتنىڭ چوققىسىدىن سىياسىي كۈرەش سەپلىرىگە

رابىيە قادىر 1946-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئالتاي شەھىرىدە نامرات بىر ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىرادىسى ۋە تىرىشچانلىقى بىلەن 80- ۋە 90-يىللاردا غايەت زور سودا ئىمپېرىيەسى قۇرۇپ، خىتايدىكى ئەڭ باي ئايال ۋە خىتاي خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ ئەزاسى بولغان [Britannica](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGTgDZrZboy5ayjDlmYc1rwDvCkihtdzd5FSh83zg8inXEocfdXO9sOvB6l5UbzYn0MpC6dKft7wtfTZwd0wbeyqrfk5QhLojRrWag3RmvQSZpgTUGfcE8ODmsCUjxMVbnIiRYe-o8l5w==). شۇنداقتىمۇ، رابىيە قادىر ئۆزىنىڭ ئىسلامىي يىلتىزىنى ۋە خەلقىنىڭ دەردىنى ئۇنتۇپ قالمىدى. ئۇ ئۇيغۇر ئاياللىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن كۈچلەندۈرۈش ۋە بالىلىرىنى تەربىيەلەش ئۈچۈن «مىڭ ئانا ھەرىكىتى»نى قۇرۇپ چىقتى، بۇ ئىسلامىي ھەمكارلىق روھىنىڭ ئەڭ گۈزەل ئىپادىسى ئىدى [Human Rights House](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGQYKOrPTqMZp-onj8EktcC-zPN0IGBWfy0SZ7dZCCWNbFyU9nAyQAxLakHqbdIy12wGDzEUienlZvy0numY16vtHZJ0SvN5MtBvPrW_5ca8CPCA8gwBrwunarj60xNl2ZcFlS1O8TK8eAwaINQph8_BangER3BMyzuck3yA_lu2duWbGk=).

ئۇنىڭ ھاياتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىش خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئاشكارا تەنقىد قىلىشقا باشلىغاندا باشلاندى. 1999-يىلى ئامېرىكىدا تۇرۇشلۇق يولدىشىغا گېزىت قىرقىندىلىرىنى ئەۋەتىشكە ئۇرۇنغانلىقى ئۈچۈن «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارىلاش» بىلەن ئەيىبلىنىپ قولغا ئېلىندى ۋە سەككىز يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى. ئۇ ئالتە يىللىق ئېغىر تۈرمە ھاياتىدىن كېيىن، خەلقئارا بېسىم نەتىجىسىدە 2005-يىلى قويۇپ بېرىلىپ، ئامېرىكىغا سۈرگۈن قىلىندى [Bush Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQExA3CqZfPLMbltVXx7hf7CzsDamzqOnGHu2-zSttOIGokIVFcud0NOzKtg8360cqvYjL1RXceeHoPnOl_4CD5mmPCYjO2jEIeTEZ7h2eYZP4QqDrhzF7f_LVLPzXDAmHfjLpWxpvihYiZJqD2NGN88sXEaqR1xfwakd0Sg_fp_Xc1sES9HQ7cySxLdcMqMP_xy).

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا رەھبەرلىك قىلىش ۋە مەسىلىنى خەلقئارالاشتۇرۇش

ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن، رابىيە قادىر دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسلىكىنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ، خەلقى دۇچ كېلىۋاتقان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق»نى دۇنياغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن بوشاشماي تىرىشتى. ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، رابىيە قادىر ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ بىر ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە ئىنسانىي كەرامەت مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى، مەسچىتلەرنىڭ نىشان قىلىنىۋاتقانلىقىنى، روزا تۇتۇشنىڭ مەنئى قىلىنىۋاتقانلىقىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ «خىتايلاشتۇرۇش» نامى ئاستىدا ئۆز ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەپ كەلدى [Amnesty](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFgG4648sbzzOdxNt42bbT47w3XkFdPV10uTjHhc23WJOgpyK_gMSVeeJR2dF5zaBRn3btDn3NRpGPKBLnvNiOe-M2kuFwMqZY4c9JowJ1eivRctb4T7SSdnGun-T7HaJPPl6RSbwkWVRK9tx8xGqMLPOcPUqdIUL64-ybn8iK-oI8X1xPAC75dEgHZjzd9JtVXAa2jFq0fW1GD_XwT6ShSXjuHqMP7VJusKocScEuU4GoufpCTBgB-1OFBXBl9HrYPfHbRglii_uH8CfyBzGoe8jI=).

2009-يىلى ئۈرۈمچى ۋەقەسى مەزگىلىدە، خىتاي دائىرىلىرى ئۇنى قالايمىقانچىلىقنى پىلانلىدى دەپ ئەيىبلىدى، ئەمما ئۇ بۇنى كەسكىن رەت قىلىپ، نارازىلىق نامايىشلىرىنىڭ ئون يىللاردىن بۇيانقى باستۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي كەمسىتىشكە قايتۇرۇلغان تەبىئىي ئىنكاس ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى [Wikipedia](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGntV58-DM5YU5k8lWnhhCOxtQ9Jt90RURoy27TxV0m0rzgGMCxjp_hGMfgMIDmR9kbprUDdKSUI9B3ZO1G89G4HhzgwQGGQJHCDX0DcK_Grt-ncZBEHR-KJgkhPC6ibfziTrrCmA==). شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، رابىيە قادىر ب د ت ۋە ياۋروپا پارلامېنتلىرىدا مىليونلىغان مۇسۇلمان قامالغان جازا لاگېرلىرىنىڭ مەسئۇللىرىغا جازا يۈرگۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغان توختىماس ئاۋازغا ئايلاندى [UNPO](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQECd1mQ1_u-3Zm8KrZvQafWCAF29N-15WLzh3eldKEJ8n6w_ff55xvgEkb_zJQKUdJ3u3ohTgedDorpoCLtso8GxcKsoWubAvO-Y1YMCrd5KaYZtygsyoeAuxVGabGXnhK0gGYg_D4YY1vGYpXcB-c6DfGZDNnodRKkxtfLkpyBiqc73x-zO68=).

يېقىنقى تەرەققىياتلار (2025-2026): خاتىرىنى ئۆچۈرۈش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش

خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رابىيە قادىرنىڭ ئىزلىرىنى يوقىتىش ئىرادىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان يېقىنقى تەرەققىياتلاردا، 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۈرۈمچىدىكى يۈزلىگەن ئۇيغۇر سودىگەرلەرنىڭ شىركەتلىرى جايلاشقان «رابىيە قادىر سودا مەركىزى»نىڭ چېقىۋېتىلگەنلىكى ئاشكارىلاندى. رابىيە قادىر بۇ قىلمىشنى ئۆزىنىڭ تۆھپىلىرىنى ۋە خەلقىنىڭ تارىخىنى ئۆچۈرۈۋېتىشكە ئۇرۇنۇش دەپ سۈپەتلىدى [VOA](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFyXdY5NYznkNhbDH8FU3jRdM1o7gi_hEXUA2yjPNSEC44xFypL3qHngf_Dt7GJ-QTFQvHaZcgYituog7KSp4NjdSrEW0bG7fTsnlH2DUppQMZw3R4mLs0e_-NiImS-HcRnsDVwdvwEyBv-p4uYEtkDV7jYYsFayC-y9SFFfCNubhjdBytvt6K1xZNOec0k78lGKaAM6eLlbzE=).

كۈرەش مۇساپىسى داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، رابىيە قادىر 2025-يىلى دېكابىردا جەنۇبىي موڭغۇلىيە قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى بىلەن كۆرۈشۈپ، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىگە قارشى خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى مۇزاكىرە قىلدى [South Mongolia Congress](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGBwg_urjveZLsVpwkcjBEy_QzZ-bSYMkI6TfNht_flSM7KrsjPGlU_j5xZdOSA1KvsrxYEqpErLlzgPKfXyXgOTrQUBQ8B-eS84S1kF6zy-llfLi7MXDgrKV7n). 2026-يىلى فېۋرالدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ب د ت غا چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش، جۈملىدىن تايلاندتىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر ئەرنىڭ ئەھۋالى توغرىسىدا مەلۇمات سۇندى، ب د ت مۇتەخەسسىسلىرى بۇنى خەلقئارا قانۇنغا ئېغىر خىلاپلىق قىلىش دەپ باھالىدى [OHCHR](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEuAuEV6rkoDPrbAGgFq4Mk2-Ph9jSu_nxOeHOKvRU1sDSFv_LJ2NOQcAK5hM7FzZgyvPq1dCV2_P3xJJJ8M1V3_HbQQt3_EeCgj4XbQ9TcYY-lUd_RvksD94vl1NdSsKdJySgtnSJQ2Ho7ZB8nYuqkc4sZjuJAye1opj9l69ulzGv-hDYDBKmExfh8uZgIlUVoAlipi1kEKNn69iq1CAfed5R9KMqVpVKNT3_sd1iVh8g6d6mB) [HRW](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGQGXr5upFc07i8fZOsYmldHji_xGGwKzI7_BFYsVpCir_xUc-FNeX4fWSqxRZdTspml-3GCPCij7qYkJux7RR8QdXrVi1m-Qm3uaLDqVfA3xTT_u-soXAR--gZI7-tfPhUv8Kx3RBdWpezSNxUlc9qrcmY1LRXrbdsfScNq4iU4JbTwX3fPg5kYLmKRXg0urLONp5p8Tg=).

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ تارازىسىدا ئۇيغۇر مەسىلىسى: ھەمكارلىق ۋەزىپىسى

ئەسلى ئىسلامىي نۇقتىدىن قارىغاندا، رابىيە قادىرنىڭ كۈرىشىنى ئۈممەتنىڭ «بىر گەۋدە» بولۇش ئۇقۇمىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى ۋە ساياھەت ئورۇنلىرىغا ئايلاندۇرۇلۇشىغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، بەزى ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي مەيدانى پائالىيەتچىلەر تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. 2026-يىلى يانۋاردا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى باش كاتىپىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى جەريانىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تىلغا ئالمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلانغانلىقىنى بىلدۈردى [World Uyghur Congress](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEVu0Y2rHYVxw1DNJwudjvYsMER92Ur2R3m0RcyzAtOWSe8943MT4-JJNOFaBwhoFWoOKV8mDNZ8Wu-5b4Bi1stLASLb2_lUkmAHyBFTZTcAKiKc-39ZiFzHl36Coa_T0tm8tu7auwu5z9anP2HhsZdIASgCxjUwBq242KJFC16iXf-zS7_fhUxTMLfBqDlaJVIJT2xZMOa4cG_-Neaqwl7LM_ArqqBimDrAHx3PFxX1BTIiRVz6qqjEPGPPw3K5oHWP95WtpIjgo3jyhBhklHi-Ull1VMv6T0=).

رابىيە قادىر ئۆزىنىڭ توختىماس دەۋىتى ئارقىلىق مۇسۇلمانلارغا ئۇيغۇرلارنى قوغداشنىڭ دەل ئىسلامنىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ. ئۇ ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ ئېتىقاد ۋە كەرامەتنىڭ بەدىلىگە بولماسلىقى كېرەكلىكىنى، «شەرقىي تۈركىستان»نىڭ ئىشغالىيەت قانچىلىك ئۇزۇن داۋاملاشسا داۋاملاشسۇن، ئىسلامىي ۋىجداننىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى بولۇپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ [Bush Center](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGcfU4-ywDrjv83No5iASTY7uzf08kFoeZ_NVn3YwrqUbNljW9Ll2SJgQujYse2d6RxHbnVK5XnLepUTIPM7Gw8X2bauaYM-JGtBO6NT4v-CYcui-8FzIaiY7ZYze0hHPILnppvYlI8LDC9iXs703G8ez30mKH6NrWW0oZgvws4ed1y-DVgrA==).

خۇلاسە: «ئۇيغۇرلارنىڭ ئانىسى»نىڭ مىراسى ۋە مەسىلىنىڭ كەلگۈسى

رابىيە قادىر يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا قارىماي (79 ياش)، خەلقىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش مۇساپىسىدە ئۆچمەس بىر مەشئەل بولۇپ قالماقتا. ئۇنىڭ ھېكايىسى غايەت زور شەخسىي قۇربانلىق ھېكايىسىدۇر؛ ئۇنىڭ بىر قىسىم پەرزەنتلىرى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرى خىتايدا ئۇنىڭغا بېسىم قىلىش ئۈچۈن گۆرۈگە ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇ سۈكۈت قىلىشنى رەت قىلماقتا [Britannica](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGTgDZrZboy5ayjDlmYc1rwDvCkihtdzd5FSh83zg8inXEocfdXO9sOvB6l5UbzYn0MpC6dKft7wtfTZwd0wbeyqrfk5QhLojRrWag3RmvQSZpgTUGfcE8ODmsCUjxMVbnIiRYe-o8l5w==). ئىسلام ئۈممىتى ئۈچۈن، رابىيە قادىر دۇنيانىڭ زىننەتلىرىگە ئالدانماي، بارلىق ئىمكانىيىتىنى زۇلۇمغا ئۇچرىغۇچىلارنى قوللاشقا سەرپ قىلغان مۇجاھىد مۇسۇلمان ئايالنىڭ ئۈلگىسىدۇر. ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ كەلگۈسى بۇ كۈرەش روھىنىڭ داۋاملىشىشىغا ۋە زامانىۋى دەۋردىكى ئەڭ ئېچىنىشلىق پاجىئەلەرنىڭ بىرىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن دۇنياۋى ۋە ئىسلامىي ۋىجداننىڭ ئويغاقلىقىغا زور دەرىجىدە باغلىقتۇر.