فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتى دۆلەت ئىچىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىنى ياخشىلاش ۋە قانۇننىڭ ئادىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن جىددىي چاقىرىق ئېلان قىلدى

مۇقەددىمە: ئادالەت ئۈچۈن جىددىي سىگنال

بۈگۈن، 2026-يىلى 28-فېۋرال، فىلىپپىننىڭ پايتەختى مانىلادا پائالىيەت قىلىۋاتقان «فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتى» (Philippine Justice Movement) دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى ۋە قانۇننىڭ ئادىللىقى توغرىسىدا جىددىي بايانات ئېلان قىلدى. بۇ بايانات خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتىنىڭ (ICC) سابىق پىرېزىدېنت رودرىگو دۇتېرتې ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىۋاتقان تارىخىي سوتى بىلەن بىر ۋاقىتقا توغرا كەلدى. ھەرىكەت رەھبەرلىرى پىرېزىدېنت فېردىناند ماركوس كىچىك (Marcos Jr.) ھۆكۈمىتىنى «قۇرۇق ۋەدە» بېرىش بىلەن ئەيىبلەپ، دۆلەتنىڭ جەنۇبىدىكى بانگسامورو مۇسۇلمان ئاپتونوم رايونىدىكى زۇلۇم ۋە قانۇنسىز ئۆلتۈرۈشلەرنىڭ يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [hrw.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGuI6h1f1c9hPcb5OjhuOqVbWORXVNcNajP148lt-TWrnzz8Hlh73jVYhGG9l1-g9Laft-6VrsniZncMJ28FesRk5kv-rkNucYlVSW4o7D-5sgnVJaHZxxkJ_9zfoGiqmk8D87DIDQaCYBIvd7RVfWrNU1UkImcYnYHKWWTyyfNfqurTvha1yywrPDe6YvJHVU=).

دۇتېرتېنىڭ سوتلىنىشى ۋە ئادالەتنىڭ كېچىكىشى

سابىق پىرېزىدېنت رودرىگو دۇتېرتې 2025-يىلى مارتتا قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوتىدا ئۇنىڭ ئۈستىدىن ئەيىبلەشنى مۇقىملاشتۇرۇش سوتى 2026-يىلى 23-فېۋرالدىن 27-فېۋرالغىچە داۋاملاشتى [abs-cbn.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE8pZg6bPDx0S3WsdEmSAA9MqbYmfLx0osi5GWByfauWxSpZMkfCssG7MjjTlfRa6B9IpT6H87zwC4DcI_QKqYTcDoykkCyEarYifOZ1qXI4xSaHRyNeSdCDue-63m1BG5SjTYvB6PaqukNGD3p9cmH2xSSVPiudHTce9PSAeuTR6UsP0WLK6tt1VgP7G1t8dL1SN3xrD4v). دۇتېرتې «زەھەر چەكلەش ئۇرۇشى» جەريانىدا مىڭلىغان كىشىلەرنى، جۈملىدىن نۇرغۇنلىغان بىگۇناھ مۇسۇلمانلارنى قانۇنسىز ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇق بېرىش بىلەن ئەيىبلەنمەكتە. فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتى بۇ سوتنى «ئادالەتنىڭ بىرىنچى قەدىمى» دەپ ئاتىغان بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتىكى ماركوس ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى جىنايەتچىلەرنى قوغداۋاتقانلىقىنى تەنقىد قىلدى.

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، ئادالەت (ئەدل) ئىسلامنىڭ تۈۋرۈكىدۇر. فىلىپپىن مۇسۇلمانلىرى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۆلەت تەرىپىدىن سىستېمىلىق چەتكە قېقىلىپ ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچراپ كەلگەن. دۇتېرتېنىڭ سوتلىنىشى پەقەت بىر شەخسنىڭ جازالىنىشى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر زۇلۇم سىستېمىسىنىڭ ئاشكارىلىنىشىدۇر [amnesty.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFcf6NxuaGFV7K2rJZG2d8HaYqVVSq2mFdeThFKDhqTV1BeTG5U5YVoMVUDkm_7NZVHiXzb9bXgEa2Rl7h1zyg2bL2CAI3KCvc741iUZPGxYVr2Q7OjlQDZtoRkNSWPvV2-n40yyGOkg-kNaTsBWPLv3k5k0Sv8IWa_TukL49wFQm5aK16tHArmJcnJKhfLWA5y0Bxlez9FqWIifJkvCapK4qYNx_8GPkRDlO4QAy0anLNQJY-Lt9OBXXs2Qz2zEMI=).

ماركوس ھۆكۈمىتى ۋە داۋاملىشىۋاتقان زۇلۇم

پىرېزىدېنت ماركوس كىچىك ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشقا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە ئەھۋال ياخشىلانمىدى. 2026-يىلى فېۋرالغىچە بولغان سىتاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ماركوس دەۋرىدە 1100 دىن ئارتۇق كىشى زەھەر چەكلەش ھەرىكىتى جەريانىدا ئۆلتۈرۈلگەن [inquirer.net](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE4d9f3QEnBKoc3iELmE74JNs6D7f3z6cYLMyKbcdROvnYVkfIZnnxe8Ht2EhhRT0kwxYgr6lyfb9jZsiMJlYbkhSe2__1K27nfWRVfIkp9A5UIt5vEcUsmPdzNHFRJA-NkfThTVarb5cy_MxXzb0MU_Wqz1-ENQkRJ2oXFGCj8IKuJ_aIo5ErZGTb7jBIe6KSFPGK24EMELXYs5cQ=). بۇنىڭدىن سىرت، ئاكتىپ پائالىيەتچىلەرنى «قىزىل قالپاق» كىيدۈرۈش (كوممۇنىست دەپ ئەيىبلەش) ۋە تېررورلۇقنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش جىنايىتى بىلەن ئەيىبلەش سىستېمىلىق تۈس ئالغان. مەسىلەن، 2026-يىلى يانۋاردا ژۇرنالىست فىرېنچى مېي كۇمپىيو (Frenchie Mae Cumpio) تېررورلۇقنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش جىنايىتى بىلەن ناھەق كېسىمگە پاتتى [amp.ngo](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEWaWdOmpgX0Jwe0E2RjT_VJE2UnEsdtx3lexdob_oGHBODXWP-WUwByUbogVJcBk0qENcUy0q8z3LoOJQ4sWrYkMwVb1G0-pGpKZZEHZwHSM7saMW01gh6Ys9ZBIlIxIsOYS1KYp-xdeCZMsnonb48QVhHZ40G7zTu70nORaYf0bVL2B85f6WeUztJJey4oDDnXwWlnXmFfw372A2XDuBeBRU=).

بۇ خىل سىياسەتلەر بولۇپمۇ مۇسۇلمانلار زىچ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا كىشىلەرنىڭ ئەركىنلىكىنى بوغۇپ قويماقتا. فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتى بۇنى «دۆلەت تېررورلۇقىنىڭ يېڭىچە شەكلى» دەپ ئەيىبلىدى.

بانگسامورو: تىنچلىق مۇساپىسى خەتەر ئاستىدا

مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلە بانگسامورو مۇسۇلمان ئاپتونوم رايونىنىڭ (BARMM) تەقدىرىدۇر. 2026-يىلى 27-فېۋرالدىكى دوكلاتلارغا قارىغاندا، بانگسامورو تىنچلىق مۇساپىسى «تەۋرىنىش» ئىچىدە قالغان [mindanews.com](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG_b9bukAIvpnpUbS4lR7dNNHeAgX9F0jeMunNQeFDnOSWI-zI29WUoaHD_Enxw3Cp2NHIPp2vpi7huck8pbTyziufR-cOJVCOm3CjQqOvhBVifWwf_jhO50FAvksRn6g-4oafLGALPpU0vY5rrkRQjMn6Vm1IyaRdFUiE5WULIWPy7z_FY_xgitbBNmbk=). مورو ئىسلام ئازادلىق فرونتى (MILF) ھۆكۈمەتنىڭ تىنچلىق كېلىشىمىنى ئىجرا قىلىشتا سۇسلۇق قىلىۋاتقانلىقىنى، بولۇپمۇ ھۆكۈمەت تەرەپنىڭ سۆھبەت گۇرۇپپىسىنىڭ رەئىسى بولمىغانلىقى سەۋەبىدىن سۆھبەتنىڭ توختاپ قالغانلىقىنى بىلدۈردى.

2025-يىلى مايدىكى ئوتتۇرا مەزگىللىك سايلام جەريانىدا بانگسامورو رايونىدا زور زوراۋانلىق ۋەقەلىرى يۈز بەردى. پۈتۈن دۆلەتتىكى سايلامغا مۇناسىۋەتلىك زوراۋانلىقلارنىڭ %38 ى دەل مۇشۇ رايوندا يۈز بەرگەن [eastasiaforum.org](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEP83sSE468TOjHzAg-hdTLp7MwAkLYlh62RxTPqw3XClPH7SqPyr-iHUh40sV0JGxlsGpWF7iaiojTwdi-Wpz-V7tuFMZBJiNhBgLureWq36lGyIGUwO_DRXktMWTxPHL5h8O4SFsoh8GhhgtrPfYZXF3Oh8a2gxaY5T-xf5G5rl3xybpKLh7cx4AGc2ATlmH4txe4398s7_uuoLsV_OTJRNELcg==). بۇ ئەھۋال مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى سۇندۇرماقتا. فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتى بانگسامورودىكى قوراللىق توقۇنۇشلار ۋە ئائىلە جېدەللىرىنىڭ (Rido) ئارقىسىدا سىياسىي كۈچلەرنىڭ بارلىقىنى، بۇنىڭ مەقسىتى مۇسۇلمانلارنىڭ بىرلىكىنى پارچىلاش ئىكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.

ئىسلامىي مەسئۇلىيەت ۋە ئۈممەتنىڭ بۇرچى

فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتىنىڭ چاقىرىقى پەقەت سىياسىي ئەمەس، بەلكى ئەخلاقىي بىر مەجبۇرىيەتتۇر. قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «ئى مۆمىنلەر! ئاللاھ ئۈچۈن ھەقىقەتنى بەرپا قىلغۇچى، ئادالەت بىلەن گۇۋاھلىق بەرگۈچى بولۇڭلار» (سۈرە مائىدە، 8-ئايەت). فىلىپپىندىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ بۈگۈنكى كۈندە دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇملىرىغا سۈكۈت قىلىش، ئىسلامىي قېرىنداشلىق روھىغا زىتتۇر.

دۆلەتنىڭ جەنۇبىدا 125،000 دىن ئارتۇق كىشى يەنىلا ئۆي-ماكانسىز سەرسان بولۇپ يۈرمەكتە، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى مۇسۇلمانلاردۇر [reliefweb.int](https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGSWuDQvEuwvLz3QFtFErgiuMJhedGrXDcJspOEhHeh7ybD_5bfEdNEh7F-43qIXFEaqJH64t6c9wXpMj-wnWvnT1H9Ju1VWlLxgTzmsLLPj_sv60OAUum9lRzGsA304u9kahNg0WlsefHEpKGFi_h1CpNd9hdpOmY44U8CGUiBZKiK3vkznNjkSan3xmzIzUhwAHWI0A9OEDmY6eITcLhadznjwKNWki7LiE19s77YSptN5RIkovFAEr8d-cOv-IRXB4Te1g==). بۇ كىشىلەرنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش، ئۇلارغا ئادالەت تەلەپ قىلىش پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ۋە دىنىي مەنپەئەتىگە ئۇيغۇندۇر. فىلىپپىن ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت ئالدىدا بەرگەن ۋەدىلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۈچۈن، ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بېسىم ئىشلىتىشى كېرەك.

خۇلاسە: ئادالەت يولىدىكى كۈرەش

فىلىپپىن ئادالەت ھەرىكىتىنىڭ بۈگۈنكى چاقىرىقى دۆلەتنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. سابىق پىرېزىدېنت دۇتېرتېنىڭ سوتلىنىشى بىر باشلىنىش، ئەمما ھەقىقىي ئادالەت بانگسامورو كوچىلىرىدا، مانىلانىڭ نامرات مەھەللىلىرىدە تىنچلىق ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى تىكلەنگەندىلا ئاندىن ئەمەلگە ئاشىدۇ. ماركوس ھۆكۈمىتى چوقۇم «زەھەر چەكلەش ئۇرۇشى» نى رەسمىي ئاخىرلاشتۇرۇشى، سىياسىي مەھبۇسلارنى قويۇپ بېرىشى ۋە بانگسامورو تىنچلىق كېلىشىمىگە سادىق بولۇشى كېرەك.

بىز مۇسۇلمانلار سۈپىتىدە، فىلىپپىندىكى ئادالەت كۈرىشىنى قوللايمىز ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى ئادالەتپەرۋەر كۈچلەرنى بۇ جىددىي چاقىرىققا ئاۋاز قوشۇشقا چاقىرىمىز. ئادالەت كېچىكسىمۇ، ئەمما ھەرگىز يوقالمايدۇ.