فىلىپپىن ئىسلام ئازادچىلىرى جەنۇبىي فىلىپپىندىكى تىنچلىق مۇساپىسىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە ئاپتونومىيەنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن يېڭى قەدەملەرنى تاشلىماقتا

كىرىش سۆز: بانگسامورو كۈرىشىنىڭ يېڭى بىر تارىخىي باسقۇچى

فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە ئادالەت ئۈچۈن ئېلىپ بارغان نەچچە ئون يىللىق مۇجادىلىسى بۈگۈنكى كۈندە ئىنتايىن نازۇك ۋە ھالقىلىق بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى (MILF) ئۇزۇن يىللىق قوراللىق كۈرەشتىن كېيىن، 2014-يىلى ھۆكۈمەت بىلەن ئىمزالانغان «بانگسامورو ھەققىدىكى ئەتراپلىق كېلىشىم» (CAB) ئاساسىدا، رايوندا تىنچلىق ۋە ئاپتونومىيەنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن سىياسىي كۈرەشنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2026-يىلى 2-ئايغا كەلگەندە، بانگسامورو ئاپتونوم رايونى (BARMM) ھەم سىياسىي ئۆتكۈنچى باسقۇچنىڭ مېۋىلىرىنى قوغداش، ھەم سىرتقى ۋە ئىچكى بېسىملارغا تاقابىل تۇرۇش جەھەتتە چوڭ سىناقلارغا دۇچ كەلمەكتە [Source](https://www.mindanews.com/peace-process/2026/01/bangsamoro-peace-implementation-lags-in-global-average-expert/).

بۇ جەريان پەقەت فىلىپپىننىڭ ئىچكى مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتىنىڭ ئۆز ھوقۇق-مەنپەئەتىنى تىنچ يول بىلەن قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئىسلامىي قىممەت قاراشلارغا ئۇيغۇن باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى يارىتىش يولىدىكى بىر ئۈلگىسىدۇر. نۆۋەتتە، فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى رەھبەرلىكى تىنچلىق مۇساپىسىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قەدەملەرنى تاشلىماقتا.

سىياسىي ئۆتكۈنچى باسقۇچ ۋە 2026-يىللىق سايلام مۇساپىسى

بانگسامورو ئاپتونوم رايونىنىڭ تۇنجى قېتىملىق پارلامېنت سايلىمى ئەسلىدە 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان بولسىمۇ، لېكىن بىر قاتار قانۇنىي ۋە سىياسىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن 2026-يىلى 3-ئاينىڭ 31-كۈنىدىن كېچىكتۈرۈلمەي ئۆتكۈزۈلىدىغان بولدى [Source](https://www.manilatimes.net/2026/02/22/news/regions/comelec-stresses-need-for-barmms-polls-to-happen-in-2026/1021000). فىلىپپىن ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ سۇلۇ (Sulu) ئۆلكىسىنى ئاپتونوم رايون تەركىبىدىن چىقىرىۋېتىش ھەققىدىكى قارارى سىياسىي ۋەزىيەتنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى. بۇ قارار بانگسامورو پارلامېنتىنىڭ رايونلارنى قايتىدىن ئايرىش ۋە سايلام قانۇنىغا تۈزىتىش كىرگۈزۈشىنى تەلەپ قىلدى.

2026-يىلى 1-ئايدا، بانگسامورو پارلامېنتى 415-نومۇرلۇق پارلامېنت قانۇن لايىھەسىنى ماقۇللاپ، سۇلۇ ئۆلكىسىنى چىقىرىۋەتكەن ئاساستا 32 پارلامېنت رايونىنى قايتىدىن بېكىتتى [Source](https://www.manilatimes.net/2026/02/22/news/regions/comelec-stresses-need-for-barmms-polls-to-happen-in-2026/1021000). فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپىنىڭ سىياسىي پارتىيەسى بولغان «بىرلەشمە بانگسامورو ئادالەت پارتىيەسى» (UBJP) بۇ سايلامدا غەلىبە قىلىش ئارقىلىق، مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرۇش ھوقۇقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشنى نىشان قىلماقتا. بۇ سايلام بانگسامورونىڭ قوراللىق كۈرەشتىن دېموكراتىك باشقۇرۇشقا ئۆتۈش مۇساپىسىدىكى ئەڭ چوڭ سىناق ھېسابلىنىدۇ.

سۇلۇ ئۆلكىسىنىڭ ئايرىلىشى ۋە ئۇنىڭ كىملىك كىرىزىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى

2024-يىلى سېنتەبىردە فىلىپپىن ئالىي سوتىنىڭ سۇلۇ ئۆلكىسىنى BARMM دىن ئايرىۋېتىش قارارى بانگسامورو بىرلىكىگە ئۇرۇلغان ئېغىر بىر زەربە بولدى [Source](https://www.eastasiaforum.org/2024/11/16/the-philippines-supreme-court-shakes-sulus-status/). سۇلۇ تارىختىن بۇيان فىلىپپىن مۇسۇلمانلىرىنىڭ مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ مۇھىم تايانچ نۇقتىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلگەن. بۇ قارار پەقەت جۇغراپىيەلىك ئايرىلىشلا ئەمەس، بەلكى «بانگسامورو» كىملىكىنىڭ پۈتۈنلۈكىگە قارىتىلغان بىر خىرىستۇر.

فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى رەھبەرلىرى بۇ قارارغا قارىتا ئۆزلىرىنىڭ ئەپسۇسلىنىشىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن تىنچلىق مۇساپىسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قانۇنىي دائىرىدە ھەرىكەت قىلماقتا. سۇلۇنىڭ ئايرىلىشى رايوندىكى سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزگەرتىۋەتتى ۋە ئەنئەنىۋى جەمەت كۈچلىرىنىڭ تەسىرىنى ئاشۇردى [Source](https://www.eastasiaforum.org/2025/02/17/the-impact-of-sulus-exclusion-from-barmm/). شۇنداق بولسىمۇ، MILF رەھبەرلىكى باشقا ئۆلكىلەردىكى ئاپتونومىيەنى مۇستەھكەملەش ئارقىلىق، سۇلۇ خەلقىنىڭمۇ كەلگۈسىدە قايتىدىن بىرلىككە كېلىشى ئۈچۈن يول ئېچىشقا تىرىشماقتا.

قورالسىزلاندۇرۇش ۋە نورماللىشىش مۇساپىسىدىكى توسالغۇلار

تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسىملىرىدىن بىرى بولغان «نورماللىشىش» (Normalization) مۇساپىسى، يەنى مۇجاھىدلارنىڭ قورال تاشلاپ سىۋىل ھاياتقا قايتىشى نۆۋەتتە توختاپ قالدى. 2025-يىلى ئىيۇلدا، فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى مەركىزى كومىتېتى قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ 4-باسقۇچىنى ۋاقىتلىق توختىتىش ھەققىدە قارار چىقاردى [Source](https://www.inquirer.net/2026/01/26/bangsamoro-peace-implementation-behind-global-average-expert-says/). بۇ باسقۇچ 14،000 جەڭچى ۋە 2،500 دىن ئارتۇق قورالنى تاپشۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.

MILF رەھبىرى مۇراد ئىبراھىم (Murad Ebrahim) بۇ قارارنىڭ سەۋەبىنى فىلىپپىن مەركىزى ھۆكۈمىتىنىڭ كېلىشىمدىكى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەدىلىرىنى تولۇق ئورۇندىمىغانلىقى بىلەن چۈشەندۈردى [Source](https://www.mindanews.com/2025/08/milf-chief-murad-bans-commanders-from-participating-in-decommissioning-activities/). كېلىشىم بويىچە، قورال تاشلىغان ھەر بىر جەڭچىگە بېرىلىدىغان ياردەم پۇللىرى ۋە تەرەققىيات تۈرلىرى كېچىكتۈرۈلگەن. بۇ ئەھۋال جەڭچىلەر ئارىسىدا نارازىلىق پەيدا قىلىپ، رايوننىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. MILF رەھبەرلىكى ھۆكۈمەتنىڭ «ئەتراپلىق تىنچلىق كېلىشىمى»گە سادىق بولۇشىنى تەلەپ قىلىپ، جەڭچىلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداشنى ئالدىنقى شەرت قىلماقتا.

ئىسلامىي باشقۇرۇش ۋە 2026-يىللىق تەرەققىيات پىلانى

بانگسامورو ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتى (BTA) نۆۋەتتە رايوننى ئىسلامىي قىممەت قاراشلار ۋە زامانىۋى باشقۇرۇش ئەندىزىسى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. 2025-يىلى دېكابىردا، بانگسامورو پارلامېنتى 2026-يىلى ئۈچۈن 114 مىليارد پېسو (تەخمىنەن 2 مىليارد دوللار) قىممىتىدىكى خامچوتنى ماقۇللىدى [Source](https://bangsamoro.gov.ph/news/latest-news/bangsamoro-parliament-swiftly-approves-p114-b-2026-budget-reallocates-funds-for-flexibility/). بۇ رايون تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ خامچوت بولۇپ، ئاساسلىق مەبلەغ مائارىپ، سەھىيە ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا ئاجرىتىلدى.

بولۇپمۇ مائارىپ ساھەسىگە 26.5 مىليارد پېسو ئاجرىتىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە مەدرىسە مائارىپىنى قوللاش ۋە ئىسلامىي مائارىپ ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلاش مۇھىم ئورۇنغا قويۇلغان [Source](https://bangsamoro.gov.ph/news/latest-news/chief-minister-macacua-submits-p114-billion-proposed-budget-for-2026-largest-in-barmms-history/). بۇ قەدەم بانگسامورو خەلقىنىڭ ئۆز دىنىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ساقلاپ قالغان ھالدا زامانىۋى دۇنيا بىلەن ماسلىشىشىنى نىشان قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، شەرىئەت سوتلىرىنىڭ سىستېمىسىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش جەھەتتە زور ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلمەكتە.

خىرىسلار ۋە كەلگۈسىگە نەزەر: ئۈممەتنىڭ مەسئۇلىيىتى

گەرچە تىنچلىق مۇساپىسىدە زور نەتىجىلەر بولغان بولسىمۇ، لېكىن خىرىسلار يەنىلا مەۋجۇت. تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشى ۋە سىياسىي ئېنىقسىزلىقلار رايوندىكى رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ (مەسىلەن ISIS غا چېتىشلىق گۇرۇپپىلار) ياشلارنى ئۆز تەرىپىگە تارتىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن [Source](https://muslimnetwork.tv/stalled-bangsamoro-peace-could-fuel-isis-activity-in-philippines-warns-peace-monitor/). شۇڭا، فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپى رەھبەرلىكى ھەمىشە ھوشيارلىقنى ساقلاپ، خەلقنىڭ ئىشەنچىسىنى قولدىن بەرمەسلىككە تىرىشماقتا.

2026-يىلى 16-فېۋرالدا داراپانان لاگېرىدا ئۆتكۈزۈلگەن MILF رەھبەرلىرى يىغىنىدا، مۇراد ئىبراھىم بارلىق مۇجاھىدلارنى ۋە خەلقنى بىرلىككە، سەۋر-تاقەتكە ۋە تىنچلىق مۇساپىسىنى قوغداشقا چاقىردى [Source](https://www.yenisafak.com/en/news/peace-in-peril-is-the-philippine-government-undermining-the-bangsamoro-deal-3677845). ئۇ مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ بىر تەرەپلىمە قارارلىرىنىڭ ئىشەنچنى ئاجىزلىتىۋاتقانلىقىنى، لېكىن بانگسامورو خەلقىنىڭ ئۆز ھوقۇقىدىن ھەرگىز ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

خۇلاسە

فىلىپپىن ئىسلام ئازادلىق سېپىنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى بانگسامورو تىنچلىق مۇساپىسى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن بىر ئۈمىد چىرىغىدۇر. بۇ مۇساپىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى فىلىپپىن ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەدىسىگە قانچىلىك سادىق بولۇشىغا ۋە خەلقئارا ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ قوللىشىغا باغلىق. بانگسامورو خەلقى ئۆزلىرىنىڭ ئىسلامىي كىملىكىنى ساقلاپ، ئادالەت ۋە تىنچلىق ئىچىدە ياشاش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن يېڭى قەدەملەرنى تاشلىماقتا. بىز پۈتكۈل ئۈممەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بۇ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ھەققانىي كۈرىشىنى قوللىشىمىز ۋە ئۇلارنىڭ دۇئاسىدا بولۇشىمىز كېرەك.