ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارشى خەلقئارالىق پائالىيەتلەرنى كۈچەيتمەكتە

نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندا داۋاملىشىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، خۇسۇسىيەن مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ جىددىي دىققىتىنى تەلەپ قىلماقتا. بۇ جەرياندا، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (JUA) ئاسىيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغان ياپونىيەدە ئۇيغۇر داۋاسىنى ئاڭلىتىش، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قوللاشقا ئېرىشىش ئۈچۈن ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. جەمئىيەت رەئىسى ئەفۇمەتتو رەتەپۇ (Ahmed Retep) باشچىلىقىدىكى بۇ تەشكىلات، 2024-يىلى ۋە 2025-يىلىنىڭ دەسلەپكى ئايلىرىدا بىر قاتار مۇھىم خەلقئارالىق ۋە دۆلەت ئىچى پائالىيەتلىرىنى قانات يايدۇرۇپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ياپونىيە سىياسىي كۈنتەرتىپىنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا ئېلىپ چىقتى [Source](https://japan-forward.com/chinas-uyghur-genocide-why-is-the-un-doing-nothing/).

شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت: دىنىي كىملىككە قارشى ئۇرۇش

2025-يىلىغا كەلگەندە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم سىياسىتى تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە رەقەملىك تۈس ئالدى. يېقىندا ئېلان قىلىنغان «شەرقىي تۈركىستان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى سۈنئىي ئىدراك ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەر بىر قەدىمىنى كونترول قىلماقتا [Source](https://uyghurtimes.com/east-turkistan-human-rights-violations-index-2025-released-in-istanbul/). بولۇپمۇ ئىسلام دىنىنىڭ «خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى» سىياسىتى دائىرىسىدە، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى، دىنىي ئۆلىمالارنىڭ تۈرمىلەردە قازا قىلىشى ئۈممەتنىڭ يۈرىكىنى ئەڭ ئېچىشتۇرىدىغان پاجىئەلەرنىڭ بىرىدۇر.

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ (USCIRF) 2025-يىللىق دوكلاتىدا قەيت قىلىنىشىچە، 2014-يىلىدىن بۇيان 1000 دىن ئارتۇق ئىمام ۋە دىنىي زات تۇتقۇن قىلىنغان. يېقىندا 96 ياشلىق مەشھۇر ئۆلىما ئابىدىن داموللامنىڭ تۈرمىدە ۋاپات بولۇشى، خىتاينىڭ ئىسلامىي ئىلىم ۋە كىملىكنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش نىيىتىنى يەنە بىر بار ئاشكارىلىدى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-03-october-2025/). مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇقەددەس بولغان رامىزان ئېيىدا روزا تۇتۇشنىڭ چەكلىنىشى، ناماز ئوقۇغانلارنىڭ «ئاشقۇنلۇق» بىلەن ئەيىبلىنىشى شەرقىي تۈركىستاننى بىر «دىنسىزلاشتۇرۇش» رايونىغا ئايلاندۇرۇپ قويماقتا [Source](https://uyghurstudy.org/uyghur-muslims-mark-another-ramadan-under-systematic-religious-repression/).

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تەشۋىقات پائالىيەتلىرى

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ياپونىيەنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە ئاممىۋى ئاڭنى ئۆستۈرۈش پائالىيەتلىرىنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرماقتا. 2025-يىلى فېۋرال ئېيىدا فۇكۇئوكا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن پائالىيەتلەردە، ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا دائىر كىتاب ۋە ماتېرىياللار تارقىتىلدى، شۇنداقلا سابىق پارلامېنت ئەزالىرى ۋە ژۇرنالىستلارنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن مۇزاكىرە يىغىنلىرى ئۇيۇشتۇرۇلدى [Source](https://uygurnews.com/uyghur-genocide-awareness-events-held-in-fukuoka-japan/). بۇ خىل پائالىيەتلەر گىفۇ، ناگاساكى، كۇماموتو ۋە ئويتا قاتارلىق شەھەرلەردىمۇ ئېلىپ بېرىلىپ، ياپونىيە خەلقىنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى دۇچ كېلىۋاتقان زۇلۇمغا بولغان ھېسداشلىقىنى قوزغىدى [Source](https://uygurnews.com/uyghur-awareness-events-draw-significant-support-in-gifu-japan/).

جەمئىيەتنىڭ ئەڭ مۇھىم غەلىبىلىرىدىن بىرى، ياپونىيە پارلامېنتىدىكى «ئۇيغۇر پارلامېنت ئەزالىرى ئىتتىپاقى» بىلەن بولغان قويۇق ھەمكارلىقىدۇر. 2025-يىلى ماي ئېيىدا پارلامېنت بىناسىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، ياپونىيە شىركەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىشلىق بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مەجبۇرىي كۈچكە ئىگە قانۇن چىقىرىش تەلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلدى [Source](https://uygurnews.com/press-conference-held-in-japanese-parliament-against-uyghur-forced-aabor/). جەمئىيەت رەئىسى ئەفۇمەتتو رەتەپۇ ئەپەندى ياپونىيەنىڭ خىتاي شىركەتلىرى ئۈچۈن بىر «قانۇنىي يوچۇق» بولۇپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى، ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ (WUC) مۇھىم بىر ئەزاسى سۈپىتىدە، خەلقئارالىق سەھنىلەردىمۇ ئاكتىپ رول ئوينىماقتا. 2024-يىلى ئۆكتەبىردە سارايېۋودا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 8-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىغا ياپونىيەدىن بىر ۋەكىللەر ئۆمىكى قاتناشتى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/world-uyghur-congress-8th-general-assembly/). بۇ يىغىندا تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندى قۇرۇلتاي رەئىسلىكىگە سايلاندى، شۇنداقلا ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ساۋۇت مۇھەممەد ئەپەندى شەرقئىي ئاسىيا ئىشلىرى دىرېكتورلۇقىغا تەيىنلەندى. بۇ، ياپونىيەدىكى ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ خەلقئارالىق ئۇيغۇر ھەرىكىتى ئىچىدىكى ئورنىنىڭ تېخىمۇ مۇستەھكەملەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسىدۇر.

بۇنىڭدىن باشقا، 2025-يىلى نويابىردا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەھبەرلىرى ياپونىيە پارلامېنتىدا كېيجى فۇرۇيا (Keiji Furuya) قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسەتچىلەر بىلەن كۆرۈشۈپ، ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» غا ئوخشاش بىر قانۇن لايىھەسىنى ياپونىيەدىمۇ قوبۇل قىلىش مەسىلىسىنى مۇزاكىرە قىلدى [Source](https://japan-forward.com/uyghur-congress-presses-japan-to-act-on-forced-labor-in-china/). بۇ خىل دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي زۇلۇم زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىسلام ئۈممىتىنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە جىھادنىڭ مەنىسى

ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىر مۇسۇلماننىڭ زۇلۇمغا ئۇچرىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئاغرىقىدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «مۇئمىنلەر بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشايدۇ» دېگەن ھەدىسى بۈگۈنكى ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئەڭ چوڭ سىناققا دۇچ كەلمەكتە. خىتاينىڭ مەسچىتلەرنى چېقىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىنى قۇرۇشى، قۇرئان كەرىمنىڭ مەنىسىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىغا قىلىنغان بىر ھاقارەتتۇر.

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى پەقەت سىياسىي ھەرىكەتلا ئەمەس، بەلكى ھەقنى سۆزلەش، زۇلۇمغا قارشى تۇرۇشتىن ئىبارەت بولغان «تەشۋىقات جىھادى» نىڭ بىر قىسمىدۇر. مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەت سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، ياپونىيەدەك غەيرىي مۇسۇلمان دۆلىتىدە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىلىشى، ئۈممەتنىڭ ئۆز-ئۆزىنى تەپەككۇر قىلىشىغا تۈرتكە بولۇشى كېرەك. شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئىمانىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان مۇجادىلىسىگە سىرتتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن تىرەك بولۇشى بىر پەرزدۇر.

خۇلاسە ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارغا قارىماي، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقى ئۈچۈن بوشاشماي كۈرەش قىلماقتا. 2026-يىلىغا قەدەم قويغان بۇ كۈنلەردە، ياپونىيە پارلامېنتىنىڭ تېخىمۇ كەسكىن قانۇنىي تەدبىرلەرنى قوللىنىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان بېسىمىنى ئاشۇرۇشى كۈتۈلمەكتە.

ئىسلام ئۈممىتى سۈپىتىدە بىزنىڭ ۋەزىپىمىز، دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولمىسۇن زۇلۇمغا ئۇچرىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئاۋازى بولۇشتۇر. ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تىرىشچانلىقى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، ھەقىقەت ھامان بىر كۈنى غەلىبە قىلىدۇ، زۇلۇم مەڭگۈ داۋاملاشمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەردە يەنە ئەزان ئاۋازىنىڭ ياڭرىشى، ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ ئۆز ئانا تىلى ۋە دىنىدا تەربىيەلىنىشى پۈتۈن ئۈممەتنىڭ ئورتاق دۇئاسى ۋە نىشانى بولۇشى لازىم.