ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى خەلقنىڭ مىللىي مەدەنىيەتنى قوغداش ئېڭىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنى يەرلىك كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە داۋاملىق دىققەت قىلىشقا چاقىرىش ئۈچۈن مەخسۇس مۇزاكىرە يىغىنى ئۆتكۈزدى

كىرىش سۆز: گۈل چېچەكلەش ئالدىدىكى ئەخلاقىي نىدا

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنى، زامانىۋى مەدەنىيەت بىلەن ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت گىرەلەشكەن توكيودا، مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئېتىقادنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە مۇناسىۋەتلىك بىر مەيدان مەخسۇس مۇزاكىرە يىغىنى ياپونىيە ئاۋام پالاتاسى ئەزالىرى بىناسىدا داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلدى [Source](https://www.hrw.org/news/2026/02/27/japan-should-adopt-regulation-counter-uyghur-forced-labor)。بۇ قېتىمقى مۇزاكىرە يىغىنىنى ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى (Japan Uyghur Association, JUA) ئۇيۇشتۇرغان بولۇپ، مەقسىتى ياپونىيە خەلقىنىڭ ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيىتىنى قوغداش ئېڭىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ دۇنيادىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىزغا (ئۈممەت) شەرقىي تۈركىستاندىكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتىگە دىققەت قىلىش توغرىسىدا جىددىي چاقىرىق قىلىش ئىدى. مۇسۇلمانلار توپىنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىگە ئۇزۇندىن بۇيان دىققەت قىلىپ كېلىۋاتقان كۆزەتكۈچىلەر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز چوقۇم ئېتىقادنىڭ چوڭقۇرلۇقى ۋە گېئوپولىتىكىنىڭ كەڭلىكى نۇقتىسىدىن شەرقتە يۈز بېرىۋاتقان بۇ ئادالەت كۈرىشىگە نەزەر تاشلىشىمىز كېرەك.

مىللىي مەدەنىيەتنىڭ سۇلۇشى: ئېتىقاد ئۇلىغا قارىتىلغان «ئۈن-تىنسىز ئۇرۇش»

مۇزاكىرە يىغىنىدا، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ئابلەت رېشىت تەسىرلىك سۆز قىلدى. ئۇ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ 1949-يىلدىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى كرىزىسىغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى [Source](https://uyghur-j.org/japan/)。بۇ خىل كرىزىس پەقەت جىسمانىي قامال قىلىشتا ئەمەس، بەلكى روھنى بۇلاشتا تېخىمۇ ئېنىق ئىپادىلىنىدۇ. ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىڭلىغان مەسچىت چېقىۋېتىلگەن ياكى ئۆزگەرتىلگەن، مۇنارلار ئۆرۈلگەن، ئۇلارنىڭ ئورنىنى سوغۇق كۆزىتىش كامېرالىرى ۋە سىياسىي تۈس ئالغان شۇئارلار ئىگىلىگەن [Source](https://www.uyghurtimes.com/index.php/japan-holds-international-uyghur-forum/)。

مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، مەسچىت پەقەت ئىبادەت قىلىدىغان جاي بولۇپلا قالماي، بەلكى جەمئىيەتنىڭ ئۇيۇشۇش كۈچى ۋە مەدەنىيەت ۋارىسلىقىنىڭ چىرىغىدۇر. قۇرئان كەرىم تىلاۋىتى مەجبۇرىي چەكلەنگەندە، رامىزاندا روزا تۇتۇش «ئەسەبىيلىك»نىڭ جىنايى پاكىتى دەپ قارالغاندا، بۇ پەقەت ئۇيغۇرلارغا قىلىنغان زۇلۇم بولۇپلا قالماي، پۈتۈن دۇنيا ئىسلام ئېتىقادىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىگە قىلىنغان ئاشكارا ھاقارەتتۇر. مۇزاكىرە يىغىنىدا «ئىسلامنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى توغرىسىدىكى چوڭقۇر تەھلىللەر ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، ھاكىمىيەتنىڭ دىنىي ئەقىدىلەرنى ئۆزگەرتىش، ئىمام-خاتىپلارنى سادىق بولۇشقا مەجبۇرلاش ئارقىلىق مۇقەددەس ئېتىقادنى ھۆكۈمرانلىق قورالىغا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنغانلىقى ئاشكارىلاندى [Source](https://fdc64.jp/2023/10/29/%e4%b8%96%e7%95%8c%e5%90%84%e5%9b%bd%e5%9b%bd%e4%bc%9a%e8%ae%ae%e5%91%98%e6%94%af%e6%8c%81%e7%bb%b4%e5%90%be%e5%b0%94%e5%9b%bd%e9%99%85%e8%ae%ba%e5%9d%9b%e5%b0%87%e5%9c%a8%e6%97%a5%e6%9c%ac%e5%8f%ac/)。

زىيالىيلارنىڭ تۈركۈملەپ غايىب بولۇشى: مىللىي ئەسلىمىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى

مۇزاكىرە يىغىنىنىڭ بىر مەركىزىي تېمىسى «ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ تۈركۈملەپ غايىب بولۇشى» ئىدى. توكيو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئاگو توموكونىڭ يىغىندا ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئورتاقلىشىشىچە، 2017-يىلدىن بۇيان، ئۇنىۋېرسىتېت مۇدىرلىرى، شائىرلار ۋە تىلشۇناسلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يۈزلىگەن ئۇيغۇر سەرخىللىرى «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»غا قامالغان ياكى ئېغىر جازالارغا ھۆكۈم قىلىنغان [Source](https://fdc64.jp/2024/02/08/%e7%bb%b4%e5%90%be%e5%b0%94%e9%97%ae%e9%a2%98%e4%b8%93%e9%a2%98%e8%ae%a8%e8%ae%ba%e4%bc%9a%e5%b0%86%e5%9c%a8%e4%b8%9c%e4%ba%ac%e5%a4%a7%e5%ad%a6%e5%bc%80%e4%bb%a5/)。بۇ زىيالىيلار ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيىتىنىڭ قوغدىغۇچىلىرى بولۇپ، ئۇلارنىڭ يوقىلىشى مىللىي تىل، تارىخ ۋە سەنئەت ۋارىسلىقىدا ئۆلۈمچى ئۈزۈلۈش پەيدا قىلدى.

مۇسۇلمانلار دۇنياسى ئۈچۈن، بىلىم ئىزدەش ھەدىسنىڭ تەلىپىدۇر («بىلىمنى بۆشۈكتىن قەبرىگىچە ئىزدەڭ»). بىر مىللەتنىڭ دانالىرى ئۈنسىز قالدۇرۇلغاندا، ئۇنىڭ ئاقىۋىتى ئاپەتلىك بولىدۇ. مۇزاكىرە يىغىنى ياپونىيە ئاكادېمىيە ساھەسى ۋە خەلقئارا مائارىپ تەشكىلاتلىرىنى چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر ئالىملىرىنى قوغداش ئۈچۈن مەخسۇس مېخانىزم تۇرغۇزۇشقا، شۇنداقلا 12 مۇقام سەنئىتى ۋە ئەنئەنىۋى مەشرەپ يىغىلىشلىرى قاتارلىق ئۆچۈرۈلۈپ كېتىۋاتقان مىللىي ئەسلىمىلەرنى خاتىرىلەشكە چاقىردى [Source](https://uhrp.org/event/uyghur-genocide-resistance/)。

مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرى: مۇسۇلمانلار ئەخلاقى نۇقتىسىدىن قاراش

مۇزاكىرە يىغىنىنىڭ يەنە بىر نۇقتىسى «مەجبۇرىي ئەمگەك» ئىدى. ياپونىيە پارتىيەلەر ئارا ئۇيغۇر پارلامېنت ئەزالىرى ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسى كېيجى فۇرۇيا يىغىندا ياپونىيەنىڭ «ياپونىيەچە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇن لايىھەسى»نى تۈزۈشنى ئاكتىپ ئىلگىرى سۈرۈۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ مەقسىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق تاۋارلارنىڭ ياپونىيە بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەش ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلدۈردى [Source](https://japan-forward.com/uyghur-congress-presses-japan-to-act-on-forced-labor-in-china/)。2025-يىلى 8-ئايغىچە، ئامېرىكا ئوخشاش قانۇن بويىچە قىممىتى 3 مىليارد 700 مىليون دوللاردىن ئاشىدىغان گۇمانلىق تاۋارلارنى توسۇپ قالدى [Source](https://www.hrw.org/news/2026/02/24/letter-chairperson-japan-uyghur-parliamentary-association-keiji-furuya)。

ئىسلام ئىقتىساد ئەخلاقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ھەر قانداق بېسىم، زۇلۇم ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە تايانغان سودا ھەرىكىتى «ھارام»دۇر. ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى زاۋۇتلاردا ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە ۋە مېڭىسىنى يۇيۇشقا مەجبۇرلىنىۋاتىدۇ، ئۇلار ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلار (پاختا، پەمىدۇر، قۇياش ئېنېرگىيەسى زاپچاسلىرى قاتارلىق) دۇنياغا تارقىلىۋاتىدۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە دۇنيا ئىستېمالچىلىرىنى ئەخلاقىي قىيىن ئەھۋالغا قويۇپ قويىدۇ. مۇزاكىرە يىغىنى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ سودا رەھبەرلىرى ۋە ئىستېمالچىلىرىنى تەمىنلەش زەنجىرىنى تەكشۈرۈپ، زالىملارنىڭ شېرىكى بولۇپ قالماسلىققا چاقىردى، بۇ پەقەت قانۇنىي مەجبۇرىيەت بولۇپلا قالماي، يەنە ئېتىقادنىڭ تەلىپىدۇر.

ياپونىيەنىڭ رولى: دېموكراتىك ئىتتىپاقداش ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئېگىزلىكى

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى 2008-يىلى قۇرۇلغاندىن بۇيان، ياپونىيە جەمئىيىتىدە ھەقىقەتنى تارقىتىشقا ئۆزىنى بېغىشلاپ كەلدى [Source](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E7%BB%B4%e5%90%be%e5%b0%94%e5%8D%8F%e4%BC%9A)。يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ياپونىيە ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيەسىدە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىش بولدى. 2022-يىلى ياپونىيە پارلامېنتى شىنجاڭدىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋەزىيىتى توغرىسىدىكى قارارنى ماقۇللىدى، 2025-يىلى ياپونىيە باش ۋەزىرى جۇڭگو رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشكەندە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە بولغان ئېغىر ئەندىشىسىنى بىۋاسىتە ئىپادىلىدى [Source](https://www.hrw.org/news/2026/02/27/japan-should-adopt-regulation-counter-uyghur-forced-labor)。

مۇزاكىرە يىغىنىدا تەكىتلىنىشىچە، ياپونىيە ئاسىيادىكى بىردىنبىر G7 ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى مەيدانى يۆنىلىش بەلگىلىگۈچى ئەھمىيەتكە ئىگە. مۇشۇنداق مۇزاكىرە يىغىنلىرىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بۇ مەسىلىنى ئاددىي سىياسىي ئويۇندىن ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممىتى ئېگىزلىكىگە كۆتۈردى. فۇكۇئوكا، گىفۇ قاتارلىق جايلاردىكى كۆرگەزمە ۋە لېكسىيەلەرمۇ تېخىمۇ كۆپ ئادەتتىكى ياپون خەلقىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابى ۋە قەيسەرلىكىنى چۈشىنىشىگە تۈرتكە بولدى [Source](https://uygurnews.com/uyghur-awareness-events-draw-significant-support-in-gifu-japan/) [Source](https://uygurnews.com/uyghur-genocide-awareness-events-held-in-fukuoka-japan/)。

دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش: ياپونىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىك سايىسى

مۇزاكىرە يىغىنى يەنە بىئارام قىلارلىق «دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش» ھادىسىسىنى ئاشكارىلىدى. ياپونىيەدە ياشاۋاتقان نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ يۇرتىدىكى جامائەت خەۋپسىزلىكى تارماقلىرىدىن دائىم تەھدىت تېلېفونلىرىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى، ئۇلاردىن ياپونىيەدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ پائالىيەت ئۇچۇرلىرىنى تەمىنلەشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى، بولمىسا دۆلەت ئىچىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ ئېغىر ئاقىۋەتكە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [Source](https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/HRBodies/CCPR/CCPR130/NGO/Japan_Uighur_Association.docx)。بۇ خىل قولىنى چەت ئەلدىكى دېموكراتىك دۆلەتلەرگە سوزۇش قىلمىشى ياپونىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە ئاھالىلەرنىڭ ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر دەخلى-تەرۇز قىلدى.

مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ئۈچۈن، ئائىلە رىشتىسىنىڭ بۇزۇلۇشى ئەڭ رەھىمسىز ئىشتۇر. ئىسلام دىنى ئائىلە مۇھەببىتى ۋە ئائىلىنىڭ پۈتۈنلۈكىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىدۇ. مۇزاكىرە يىغىنى ياپونىيە ھۆكۈمىتىنى ياپونىيەدىكى ئۇيغۇرلارنى قوغداشنى كۈچەيتىشكە، مۇساپىرلىق ئىلتىماسى جەريانىنى ئاددىيلاشتۇرۇشقا، پاسپورتىنى يېڭىلىيالمىغان ئۇيغۇرلارنى ساياھەت ھۆججىتى بىلەن تەمىنلەشكە، ئۇلارنىڭ خەتەرلىك جايلارغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشقا چاقىردى [Source](https://www.uyghurcongress.org/en/weekly-brief-05-december-2025/)。

خۇلاسە: ئادالەت ۋە ئىززەت-ھۆرمەت ئۈچۈن ئورتاق كۈرەش

بۇ قېتىمقى مەخسۇس مۇزاكىرە يىغىنىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈلۈشى ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ كۆپ يىللىق تىرىشچانلىقىنىڭ مېۋىسى بولۇپلا قالماي، يەنە دۇنيا ئادالەت كۈچلىرىنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇشىدۇر. رەئىس ئابلەت رېشىت ئېيتقاندەك: «بىز قوغداۋاتقىنىمىز پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە ۋىجدانىدۇر.»

مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ بىر ئەزاسى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئازابىغا كۆز يۇمالمايمىز. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىت خارابىلىرى يىغلىماقتا، غايىب بولغان ئالىملار ئادالەت كۈتمەكتە. بىز دۇنيادىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنى، دىنىي رەھبەرلىرىنى ۋە خەلق تەشكىلاتلىرىنى ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ھەرىكىتىنى ئۈلگە قىلىپ، خەلقئارا سەھنىدە باتۇرلۇق بىلەن سادا چىقىرىشقا چاقىرىمىز. ئادالەت بەلكىم كېچىكىشى مۇمكىن، ئەمما ئېتىقادنىڭ مەدەت بېرىشى ۋە توختىماي كۈرەش قىلىش ئارقىلىق، ھەقىقەت ئاخىرى يالغاننى يېڭىدۇ، ئەركىنلىك نۇرى ئاخىرى تىيانشان ئېتىكىنى يورۇتىدۇ.

بۇ پەقەت كىشىلىك ھوقۇق ئۈچۈن قىلىنىۋاتقان كۈرەشلا ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ كىم ئىكەنلىكىمىز، نېمىگە ئېتىقاد قىلىدىغانلىقىمىز توغرىسىدىكى ئاخىرقى سىناقتۇر. ئاللاھ ئادالەت ئۈچۈن يۈگۈرۈۋاتقانلارنى ئۆز پاناھىدا ساقلىسۇن.